#hemeroteka #lgtbi #harrotasuna | Borrokak batzen dituen urostasuna

Bekat'uros festibala kari antolatu duten harrotasunen karrika itzulia Atharratzen //

Borrokak batzen dituen urostasuna
Aurten hirugarren aldiz, ehunka jende bildu ditu Bekat'uros festibalak Atharratzen. Bazkaritik landa, harrotasunen karrika itzulia egin dute, eta kontzertuen aldia izan da gero.
Leire Casamajou Elkegarai | Berria, 2025-04-12
https://www.berria.eus/bizigiro/borrokak-batzen-dituen-urostasuna_2140405_102.html 

Atharratzeko (Zuberoa) karriketan bildu dira alde orotako bekatorosak, uros. Bedatseko lehen eki izpiek jantzi arinei eta ekitako begi-lagunei leku egin diete. Askatasun haize batek ere lekua hartu du, baina hotzik eragin gabe, berotasuna baizik, eta harrotasuna ere bai. Jadanik ehun bat pertsona hurbilduak ziren goizean, Prefosta elkarteak eta Altxalili kabareteko kideek hirugarrenez antolatu duten Bekat'uros egunera, «LGBTQIA+ komunitatea ospatzen duen egunera».

Aperitifa bukatu, eta bertso eta bingo bazkarira hurbildu dira denak. Trinketera sartzean, ezkerraldean ezarria zuten mahai puntan, Altxalilikoek leku hartu dute. Dom Campistron horietako bat da, eta kabaretaren kide izateaz beste, marrazkilaria ere bada. Duela lau urte orain, Bekatorosak liburu grafikoa argitaratu zuen: Nafarroa Behereko hainbat herri ttipitako zazpi lagun elkarrizketatu zituen, zazpi bekatorosa, eta horien lekukotasunak paperera ekarri. «Bekatorosak izena ene familiako batek atzeman zuen, LGBTQIA+ komunitateko pertsonak deskribatzeko: anitz maitatu nuen Elizari egiten dion erreferentzia, biziki zuzena atzeman nuen». Geroztik, Prefosta elkarteak bereganatu du, urteroko hitzordua bilakatu den festibalaren izendatzeko. «Biziki polita atzematen dut jendeak bereganatzen dituelarik gauzak. Gainera, holako egun batean hainbertze bekat'uros ikustea biziki hunkigarria da».

Hitz jokoa sorturik, delako bekatu horretan bizi omen direnei uros izateko tokia eskaini diete Atharratzen. Guneak berak erronka dakar, ez baita hiri handia, herri ttipia baizik; holako eremuetan, usu, zaila izan daiteke nork bere sexu norabidea edo generoaren ñabardurak asumitzea. Basandereak taldearekin karrika itzulian parte hartzera jinak diren Xaxi eta Joana Erdozaintzi Etxartek hala uste dute: «Barnealdean ez da irudirik, ez da erreferentziarik. Ez dugu usaia holako egunik ukaitea. Oztibartarrak gara, eta biziki lotuak gure lurraldeari, baina barnealdean ere garapena ezinbestekoa da». Garapenaren bidez, irekidura.

«Arrazoi anitzengatik etorri da jendea: batzuk bertakoak direlako, beste batzuk beren identitate sexualagatik, beste batzuk hizkuntzagatik, eta hori oso polita da» -- Ibon, Bekat'urosera lehentze etorritakoa

Campistron ere barnealdekoa da, Baigorrikoa (Nafarroa Beherea). «Izugarri inportantea da queer izate hori baserrira ekartzea, laborantza munduari lotzea... Gero, ez da klixeetan sartu behar: ez da egia hirietan bizi baitzara ez duzula homofobiarik jasanen».

Euskaldun eta disidente
«Hotz handia egin zuen edizioaz» oroitu dira Manex eta Kepa; Arrasatekoa eta Zarauzkoa (Gipuzkoa) dira, hurrenez hurren. Hirugarren aldiz antolatu dute festibala, eta hirugarren aldiz bertaratu dira. Aurten beste lagun bat ere ekarri dute, Ibon, Urnietakoa (Gipuzkoa). «Publizitate ona egin zidaten, eta dena egia zela konturatu naiz».

Hegoaldetik jinak dira, beraz, Atharratzeraino, «batzen direlako euskaldun izate hori eta bazterreko disidenteak izatearen hori». Bekat'uros besta egiazko topagune bezala definitu dute, kontsideratzen baitute egun horrek zinez modua ematen diela gorpuzten dituzten bi borrokak batera eramateko. Funtsean, izate anitz bildu ditu Bekat'urosek: «Arrazoi anitzengatik etorri da jendea: batzuk bertakoak direlako, beste batzuk beren identitate sexualagatik, beste batzuk hizkuntzagatik, eta hori oso polita da».

Campistron ere ados da horrekin: «Erakusten dugu zein indartsuak garen, zein ederrak garen. Biziki beldurgarria da nora doan gure mundua; hor badugu xantza holako egun baten ospatzeko elkarrekin... Argiki borrokatzen gara, eta behar lirateke holako gertakari gehiago ikusi».

Arratsaldea heltzearekin, ehunka pertsona ibili dira Atharratzen, harrotasunen karrika itzuliaren erritmora. Gauean Altxalili taldeak kabareta emango du, eta musika taldeak eszenatokira iraganen dira gero, eta jendetzaren urostasuna eragin, segur aski.

#hemeroteka #kuir #ihardunadiak | Drig drag drug: kronika bat

Danele Sarriugarte eta Miren Narbaiza 'Poperra, afterra eta utopia' emanaldian //

Drig drag drug: kronika bat
Izaskun Mata Coloma · Katakrakeko Ikerketa Gunea | Katakrak, 2025-03-31
https://www.katakrak.net/cas/blog/drig-drag-drug-kronika-bat

Kaleetan berotasun falta izan arren eta hau dena aldatzea erraza ez den arren, Leslie Feinberg-ek zioen moduan «errenditzea borrokatzea baino askoz arriskutsua denez», berriro arriskatu gara eta programazio berezi bat aurrera eramateko borrokatu dugu. Drig Drag Drug jardunaldiak pasa dira eta aje galanta utzi digute gorputz, buru zein bihotzetan.

Francisen auzia lantzen eta ezagutzera ematen duen liburuaren aurkezpenarekin hasi ziren jardunaldiak; memoria, garaiko kaleko protestak, kide oihen samurtasuna eta EHGAMen sorreraz ere aritu ziren Julen eta Xabier. Argi dago gure historiaren erreferenteak, genealogia, ezagutu behar ditugula, ahoz-ahoz zabaldu behar ditugula ahaztu ez daitezen.

Ostiraleko mahi-ingurua laburra egin zitzaigun. Hainbeste dugu euskal terminologia disidenteari buruz hausnartzeko, hitz egiteko, eztabaidatzeko, asmatzeko. Dotore ibili ziren Irati, Danele eta Fermintxo euskarazko itzulpengintzari buruz ideiak zein sentipenak partekatzen. Gaualdean pentsaldi luzearen ostean, argi ilunago batekin, bafle, gitarra, ahotsak eta sintetizadoreez armatuta emanaldi ederra eta giro nostalgiko euforikoa sortu zuten Mirenek eta Danelek Poperra, Afterra eta Utopia kontzertuarekin.

Larunbat goiza iparraldeko xirimiri arriskutsu batekin hasi zen, eguerdian berriz temperatura gora igo zen eta hodei grisen barealdia lortu zen Chikazos bartzelonako Drag King kolektiboa gurean izan zirelako bingo show berezi batekin. Hegemoniatik at dantzatu, abestu, ikasi, barrez lehertu ginen; jolastera animatu ziren guztiek sari oso oso bereziak lortu zituzten gainera. Gogo handiz espero dugu haien buelta gurera.

Eta nola ez, egindakoa ospatzeko itxiera jaia egon zen; Plazeratu kolektiboak eta Gordas Pimponeras dj-ek dezibelioz, erritmoz, dantzaz eta izerdiz bete zuten Aitzinako beheko solairua. Goizeko ordu txikitan gertatu zena norberak berarentzat gordeko du, edo ez?

Mila esker hasieratik etortzeko gogoa izan duzuenoi, duda egin arren etortzea erabaki duzuenoi, lagunak konbentzitu dituzuenoi, lagunak lagundu dituzuenoi, beste plan bat egon arren hau erabaki duzuenoi eta azken momentuan animatu zineten guztioi, bihotz-bihotzez.

Ehun eta hamar pertsona inguru, hamahiru txela, zortzi bomba transmore, hiru egun, bi gau eta goiz bat. Bi emanaldi, liburu bat, eztabaida bat, jai bat. Hamaika gogo eta milaka betebehar.

Hau dena aldatzea denon kontua delako: drig, drag, drug!!

#hemeroteka #literatura #sexualitatea | Itxaro Borda: “Gure norabide sexualen, ezinegonen eta beldurren erraiteko hiztegi bat sortu dugu”

Itxaro Borda //

Itxaro Borda: “Gure norabide sexualen, ezinegonen eta beldurren erraiteko hiztegi bat sortu dugu”
984an ‘Bizitza Nola Badoan’ lehen poema liburua (Maiatz) argitaratu zuenetik hainbat poema-liburu, narrazio eta eleberri argitaratu ditu Itxaro Borda idazleak. 2024an argitaratu zuen azken lana, ‘Itzalen tektonika’ (SUSA), eta egunero zutabea idazten du Berria egunkarian. Periferiez, desiraz, plaka tektonikoez, sumendiez, euskalkien musikez eta euskararen transmisioaz mintzatu gara berarekin.
Garazi Basterretxea · Pikara Magazine | Argia, 2025-03-14
https://www.argia.eus/albistea/gure-norabide-sexualen-ezinegonen-eta-beldurren-erraiteko-hiztegi-bat-sortu-dugu 

Otsailaren azken astean Bilbon izan genuen Itxaro Borda (Baiona, 1959) idazle lapurtarra, Leila Guerriero kazetari argentinarrarekin batera saritua izan baitzen Gutun Zuria letren jaialdian, euskal literaturan egindako ekarpenengatik. “Bihotz kolpe berezia” sortzen dio Bordari Bizkaiko hiriburuak, maite du bertako kaleetatik lasai ibiltzea zein running egitea, txoko berriak ezagutzea zein ezagunak berrezagutzea. Baionan txokolate artean elkartea eskaintza tentagarria izan arren, Bilbon jarri genuen azkenean hitzordua, Azkuna Zentroko sarrerako zutabe batean. Bertako gelatxo batean sartu eta periferiez, desiraz, plaka tektonikoez, sumendiez, euskalkien musikez eta euskararen transmisioaz aritu ginen. Begietara begiratzen du Itxaro Bordak hitz egiten duenean eta askotan begiak pixka bat ixten ditu, esan nahi dituen hitzak ondo pentsatzeko. Edo barre egiteko. Izan ere, idaztea beretzat “hil ala bizikoa” den arren, umoreaz eta ironiaz blaitzen du egiten duen oro. Begiak pizten zaizkio 1984an ‘Bizitza Nola Badoan’ lehen poema-liburua (Maiatz) argitaratu zuenetik orain arteko ibilbide oparoa gogoratzean: poesia, narrazioa, abeslari askoren kanten letrak zein egunkarietarako zutabeak idatzi ditu berrogei urte hauetan.

G. Gutun Zuriaren inaugurazio ekitaldian makila “maskulino” hori eman zizutenean argi kokatu zenuen zeure burua bazterreko idazle bezala: euskalduna, iparraldekoa, emakumea, lesbiana...

Sindikalista, langile arrunta... (barrez) Gauza asko gehitzen ahalko nuke. Beti bazterreko sentitzen naiz, nahiz eta askotan zentroan nagoen. Jadanik sortzetik beretik hala izan da: gure eskualdea Nafarroaren iparraldean eta xarnegu gune batean dago, Okzitaniarekin mugetan. Euskararen bazterretik ere, desagertzen ari den euskalki bat, fisikoki ikusten da nola desagertu den Oragarretik [Baionan jaio arren, Oragarren hazi zen] 50 urtez, orain ari da berreskuratzen gazteekin. Iparraldekoa izanik Euskal Herri globalean. Emazte izatetik ere. Hasi ginenean Laura Mintegi, Tere Irastorza, ez zen kasik emazterik batere euskal literaturaren munduan, denak harritzen ziren, neska gazte bat euskaraz idazten eta ‘Basilika’ (Susa, 1989) atera nuenean gainera pornografiaz idazten, hori ez zen posible euskaraz. Ene euskara periferikoa ere izan da, sartu ditut hitz pornografiko zaharrak kontatzeko nuenaren zerbitzuan. Gero ere garai hartan lesbiana izateak beste ikuspegi bat ematen zidan gizon eta emazteen arteko gatazka eremu horri buruz. Kontent naiz leku horrekin, posizio bat da gauzen obserbatzeko, aztertzeko, kontatzeko, erdian zarelarik batzuetan eskuak eta hitzak pixka bat lotuak sentitzen dituzu. Pixka bat baztertua bezala sentitu naiz, baina nire lekua asumitzen dut periferiatik. Gainera, orain ditugun baliabide teknikoekin zentroak ere periferiak bilakatu dira eta alderantziz, bakoitzak sortzen dugu gure zentroa, aski harrigarria da bizitzeko.

G. Bilbon gaude eta hemen irudikatu dut zure hainbat eleberritako protagonista: Amaia Ezpeldoi. Iratxe Retolazak ‘Desira desordenatuak. Queer irakurketak (euskal) literaturaz’ (Utriusque Vasconiae, 2010) lanean aipatzen du hiri hau izan zela Ezpeldoirentzat desira gorpuzteko gunea, “lesbiana naüzu” esatean. Zergatik Bilbo?

Bilbo hiri handia da eta anonimatorako eskubidea ematen dizu, jendeak ez zaitu ezagutzen, nahi duzun bezala bizi zaitezke, LGTBQIA+ bazara badira taldeak beste lekuetan ez direnak edo ez zirenak Amaia Ezpeldoik Bilbon bere coming out egiten duen garaian. Nik Bilbo asko maite dut, Euskal Herriko leku asko bezala, baina bihotz kolpe berezia dut eta Amaia Ezpeldoiren sexualki plazaratze momentua Bilbori lotzea halako distira bat edo epikotasun bat ematen zion. Gainera, Bilbon pertsona harrigarriak gurutzatzen ditu, talde bat osatzen du, eta hori ezin nuen idatzi Baionan kokatuz ekintza, behar nuen hiri handi eta anonimo batera etorri.

G. Altxa Lili taldeko Oihan Indart, Ael Campistron eta Maiana Etxeberri Keufterian elkarrizketatu zituen June Fernándezek Urdin Elektrikoan. Oihan Indartek aipatu zuen lagun batek esan ziola eurek Baionatik ‘dragatuta’ ikustean hiria handitzen zela sentitu zuela.

Jadanik Maulen bizi zelarik Amaia [Ezpeldoi] lehen nobelan erraiten ahal da bisexuala dela lehen kapituluan eta amaieran lesbiana. Nahiz eta ez zuen erraiten, hala bizi zen, halako klandestinitate batean. Uste dut Euskal Herriko herri txikietan bazela joera hori, agerian bizitzeko behar izatea hiri batera joan, pertsona asko joan dira ez bakarrik Baionarat, joan dira Bordelerat, Pariserat, Londreserat. Gure herrietan gauzak aldatu dira, baina ez dira hainbeste aldatu eta ongi da Altxa Lili bezalako taldeak herrietan egotea. Amaia Ezpeldoik hori nahi du erakutsi, lekuan bertan behar dugula geure burua errealizatu, garen bezala. Eta hori da zailena.

G. Herri txiki, infernu handi vs. herri handiak, askatasun gune dikotomiarekin hautsi nahiko luke, beraz, Ezpeldoik?

Herri txiki hori egin jende guziak bizitzeko moduko herri bat, eta uste dut emeki-emeki hori ari dela gertatzen, non ez den politika orokorraren mailan atzerabuelta bat sortzen, berriz hiperkontserbadoreek gu bezalako jendea kanporatzerat behartuz. Hori ere gertatu daiteke. Nire herrian, Oragarren, Frantzian 2013an pasatu zelarik sexu bereko pertsonen ezkontzaren legea gure herriko auzapezak publikoki deklaratu zuen ez zuela sekula ezkontza-mota hori egingo, iparralde guztian 13 herri izan ziren horrelako prentsaurreko ikusgarri eta entzungarri batean hori adierazi zutenak. Ez da oraino dena egina, talde guzti horiekin posible da gauzak aldatzea.

G. Getxon Txatxarrak idazketa talde feministaren aurkezpen saioan gogoratzen naiz Egizu Getxo Euskaldun elkartetik idazleentzako bideo bat eskatu zizutela eta bertan esan zenuela zuretzat idaztea “espazio edo berri bat sortzea” izan zela.

Beti sentitu izan naiz leizearen hegian, batzuetan erori naiz eta beste batzuetan aitzina segitu dut. Nire bidea urratzen banu bezala sentitu naiz eta sentitu dut ere bide hori baliagarri izan zitekeela ene atzetik zetozen idazle edo sortzaileentzat. Sarerik ez zegoen ene denboran, beldurgarria zen, jakin gabe irakurleak nola hartuko zuen, euskal sistemak nola hartuko zuen, pentsatuz ere sistema horrek ez ninduela onartzen. Nik gauza batzuetan abusatu dut, ‘Basilikan’ (SUSA, 1989) bezala. Baina bazen bidea urratzeko molde bat, ausardia inkontziente batez. Orain pixka bat lasaitu naiz adinarekin beharbada eta sentitzearekin konplizitate handiagoa nire inguruan. Terriblea zen, gero emeki iruditu zait sare bat osatzen genuela eta hasi nintzen Tere Irastorza eta Laura Mintegirekin 1984-1985 urte horietan zehar desertuan predikatzen bezala, mintzaldiak eskaintzen Euskal Herrian barna. Orduan ez genuen oraino aipatzen genero ezberdintasunik, bakarrik emaztea eta literatura. Bazen holako apaleste sozial handi bat eta dena euskaraz egiten zen, apalestea ere.

G. Desiraren presentzia nabaria da zure poemetan: “Guziaz gogoratzen naiz, baina ez zure izenaz” esaten duen poema datorkit burura. Zelan ulertzen duzu desira?

Idazten hastean poesia idazten nuen, poesia eta bertsoa, euskara berreskuratzen hasi nintzen bitartean. Hitzaren desioa hizkuntzaren desioarekin batera piztu zitzaidan, 12-14 urte tarte horretan, berehala hasi nintzen publikatzen. Desira beti lotua izan da horri, hizkuntzaren desira, hizkuntzak zer esan dezakeen gure gorputzez, gure sozietateek duten desiraren ideia horretaz. Desira lotzen dut biziraupenari, Spinozaren conatus horri, bizitzeko indar horri. Ene literatura guztia amore ez ematearekin lotzen dut, beti izango da desira alor guzietan. Zure desira menderatzerat edo gutxiesterat etorriko dira, baina segi ezazu zure desiraren bide horretatik. Emazte gorputzari lotu desira ere bada ene lanetan, desira hori nik lotzen dut plazerarekin, atseginarekin, atsegin sexualarekin, orduko euskal jendartearen kontrako bidea hartuz. Batzuek pentsatzen dute euskal gorputza sakrifikatua izateko zela. Gabriel Arestiren “Aitaren etxea” bezala, defenditzen dut, baina galtzen ditut besoa, bularra… Bakarrik enbor batek du biziko du aitaren etxe hori. Horren kontrako bidea hartzen dut esanez: amaren etxea eraikitzen ari gara ere eta osorik behar dugu hor izan gorputza eta desira bizi-bizirik.

G. Eta poesiak zer ematen dizu hori gorpuzteko?

Poesiak badu zehaztasuna, laburtasuna, instintibotasuna, intuitibotasuna, hitz gutxitan gauza asko esan dezakezu eta hitz bakoitzak kristalizatzen du erran nahi duzun hori. Bolkanikoa da, telurikoa da. Asko maite dut. Batzuetan poesiaren eta bertsolaritzaren mugetan ibiltzen naiz, maite dut poesiarekin hitz bete horiek ozenaraztea, errimatzea. Zerbait armonikoa sortzea erran nahi dudan horrekin. Horregatik agian ene poesia asko kantatuak izan dira. Maite dut hizkuntza laino laino-zelai neutral batetik askatzea, ozentzea.

G. Poema-liburua da zure azken lana: ‘Itzalen tektonika’ (SUSA, 2024). Zer adierazi nahi izan duzu izenburuko irudi horien bidez?

Pirinioetako bilduma bat da, Auñamendietako ibilbide bat: ikusten da mendiak nola ari diren sortzen, amiltzen, mugimendu hori guzia ikusten da. Hartzen dut gure mendikate hori gure izateko eta gure nortasunaren eredu bezala. Gogorrak gara, kaskagogorrak, irauteko tema hori daukagu, aldatzea zail zaigu, baina egiten dugu. Beti gira txoke artean, beti gira hor bi plaken artean sakrifikatuak eta batzuetan plaka horiek baztertzen saiatuz gure bidea egiten dugu. Eta itzalak iragan bat badugulako, nik iragana etorkizuna baino luzeago dut. Beti izan dut naturarekiko sentsibilitate hori eta azken hogei urte hauetan bada kezka politiko eta ekologiko bat. Kolapso batera goaz eta min eginen du, biziki sufrituko dugu. Eta guk baino gehiago munduan zehar beste herrialde batzuek. Eta denbora berean mundu honek aldatu behar ez duelako ideologia totalitarioak ari dira indartzen: antiekologikoak, generoaren eta aniztasunaren kontrakoak… Ez dute aldaketarik nahi. Dena batera doa: desira, politika, ekologia, denak bat dira eta denak anitzak dira, gure munduaren irudirat.

G. Bertan esaten duzu 14 urterekin zuretzat idaztea “hil ala bizikoa” zela. Eta orain ere bai.

Hil ala bizikoa zen 14 urtetan, sentitzen duzu zure baitan desira, bestearenganako, ez dela orokorrean zure belaunaldiko gazteek bizitzen dutenaren antzekoa eta horrek beldur ikaragarria ematen du. Eta kaier intimo bati aitortzen diozuna bizirik irauteko baliabidea da. Orain ere hala sentitzen dut, baina jokoaren sentsazio pixka bat txertatu diot, bestela terriblea izango zen. Komunikatzeko ezin hori, euskaraz hitzak ez aurkitzea izugarria zen. Gero taldean emeki-emeki gure norabide sexualen, gure ezinegonen eta gure beldurren erraiteko hiztegi bat sortu dugu.

G. Txikitan euskara galarazi zizutela kontatu zenion Uxue Alberdiri, 2010ean ARGIA aldizkarian egindako elkarrizketan. Zertan lagundu zizun idazteak berreskuratze prozesu horretan?

6 urte arte, frantses eskolan sartu arte, gure etxean euskaraz baizik ez ginen ari. Gure auzoa euskalduna zen. Eskolan frantsesa ikasi behar genuen. Badut poema bat “Amaren irria” izena duena. kontatzen dut nola amak hitzen maskulino eta femeninoa erakusten zigun eskolara joan aitzineko gauean. Amaitzen dut erranez horregatik generoa uhertzen dudala, batzuetan femeninoa eta maskulinoa ez ditut ondo erabiltzen frantsesez. Hor sartu ziguten buruan euskara ez genuela gehiago erabili behar, gurasoei esan zieten hizkuntza hori erabiltzen bazuten gurekin “elbarri linguistikoak” bilakatuko ginela. Ez dakit nola ene eskuperat jauzi ziren 1960ko hamarkadako lehen euskal diskoak, eta konturatu nintzen zerbait galtzen ari nintzela eta hasi nintzen berreskuratzen. Idaztea izan da euskara berreskuratzeko modu bat, hizkuntza berreskuratzen duzu eta jendarte baten historiaren eta kulturaren partaide ere bilakatzen zara. Horregatik enetako idaztea da hil ala bizikoa oraindik ere, aire pixka batekin.

G. Eta idazten hastean izena aldatu zenuen.

Euskaraz idazten hasi nintzelarik iduritzen zitzaidan ene legezko izena, Bernadette, ez zela egokia autore baten izendatzeko. Garai hartan bazen Bizkaian Itxaro izeneko kantari bat, Lekeitiokoa, haren berri izan nuen eta ikusi nuen “Itxaro Borda” izenak musikalitate ona zuela, “Amaia Ezpeldoi” bezala. Modu bat da aldarrikatzeko norberaren eskubidea dela berrizendatzea, biziari eman nahi dion norabidea hautatzeko.

G. Euskara errekuperatu eta bere kapetan zehar arakatu duzu, euskalkiak erabili dituzu, hizkuntzarekin jolastu duzu...

Baliabide estilistiko gisa erabiltzen ditut euskalkiak, ematen dio testuari halako kolore biziduna, bestela neutroa gelditzen da. Gero eta gehiago Batuak integratzen ditu, euskarak hitz guzien beharra du, biziraun nahi baldin badu. Nik ere, ene hizkuntz sisteman ezagutzen dudan euskara guzia sartzen dut, eta uste dut horrek euskarari bizi zerbait ematen diola, ahotsen aniztasuna islatzeko.

G. Zeintzuk ahots islatu nahi izan dituzu?

Gaurko laborariak, ez mitifikatu ditugunak, langileak, langabetuak, adinekoak, gazteak, pertsona transak, lesbianak, gayak... HIESA, lantegi ixteak Maulen, ikastolako egunerokotasunak eta mundu horretako gazi-gozoak... gai horiek guziak, aipatzen ez zirenak. Erakutsi konflikto orokor baten barruan konfliktoak bazirela. Eta horretarako baliagarri izan zaizkit hitz guztiak, euskalkien musika horiek guziak.

#hemeroteka #oroimena | Bihotzak gogor hasi dira taupaka

Mikel Martini omenaldia egin diote Gamon Zumardiko karpan //

Bihotzak gogor hasi dira taupaka
Gaur iritsiko da 23. Korrika Errenteria-Oreretara. Eguerdian Mikel Martin omendu dute Zumardiko karpan, eta ondoren bazkaltzera bildu dira.
Urko Etxebeste | Oarsoaldeko Hitza, 2024-03-23
https://oarsoaldea.hitza.eus/2024/03/23/errenteria-orereta-korrika-omenaldia-eta-bazkaria/

Prestatu bihotzak. Emozioz betetako eguna da gaurkoa. 23. Korrika eskualdera eta Errenteria-Oreretara iritsiko da (23:51n, Renfera). AEKren euskararen aldeko martxa erraldoia iritsi aurretik, asko izango dira herrian egitekoak, Korrika Batzordeak egitaraua antolatu baitu. Ekitaldien zerrenda horietatik lehenak bihotzak lehenengoz taupaka jarri ditu: Mikel Martini omenaldia egin diote Gamon Zumardiko karpan. Brindis soila zena, aitortza ekitaldi biribila bihurtu da.

Iaz hil zen Martin, martxoaren 2an. Haren azken Korrika 22.ena izan zen, 2022koa. Xenpelar AEK-ko haren ikaskideek oroitarazi dute orduko hartan, Korrika herritik pasa eta euskaltegiaren alboan zeudela, historia egin zutela esan zutela. Gauez pasa zen orduko hartan ere Korrika. Euforiko zeuden AEK-ko kide izateagatik, Korrikaren partaide izan zirelako, eta euskaraz ikasten elkarrekin zeudelako. Xenpelarren bizigarri baitzen Martin, bere euskara irristakorrarekin eta bizitzeko grinarekin. Gaurko omenaldian ikaskide izandakoek bihotzetik hitz egin dute, haren hutsunea nola bete duten azaltzeko hitzik gabe. Berdinezina zelako Mikel Martin Conde, euskaran, Korrikan, eta abian zituen militantzia esparru guztietan. Omenaldia beste Mikel baten [Laboaren] 'Txoria txori' abesten bukatu dute. Bihotzak gogor taupaka. Emozioa. Bai, prestatu bihotzak gaurkoa egun espeziala izaten ari delako, eta izango delako.

 

Omenaldiaren ondoren, tragoska pare bat hartzeko aukera, eta bazkaltzera. Gamon Zumardiko karpan dozenaka euskaltzale bildu dira Korrikaren etorrerarako falta diren orduak elkarrekin arinago liseritzeko. [...]

• 23. Korrika Errenteria-Oreretan. Larunbateko egitaraua.
• 16:00. Euskararen Paparazziak sari banaketa, Zumardiko karpan.
• 16:15. Bingo musikatua.
• 19:00. Txalainak taldea.
• 23:51. 23. Korrikari harrera Renfe ondoan.
• 00:45. DJ Expuela Xenpelar AEKn.

#hemeroteka #oroimena | Korrikaren zirrara 30 eskutan, eta milaka gorputzetan

Lekukoa eramango dutenen talde argazkia //

Korrikaren zirrara 30 eskutan, eta milaka gorputzetan
Bi une berezi eta hunkigarri utziko ditu, gutxienez, 23. Korrikak gurean: Mikel Martin omenduko duena, eta Pilartxo Olaskoaga eta Mikel Ugalde euskaltzaleei euskararen alde egindako lana aitortuko diena.
Ikerne Zarate | Oarsoaldeko Hitza, 2024-03-22
https://oarsoaldea.hitza.eus/2024/03/22/errenteria-orereta-korrika-lekukoak/

Bihar gauean, larunbatarekin, eta gauerdirako minutu gutxi falta direla iritsiko da Errenteria-Oreretara 23. Korrika, Lezotik (23:51an Renfen). Korrikari merezitako harrera egin eta herria girotzeko egun osoko egitaraua ondu du Korrika Batzordeak. Zumardia izango da agertoki nagusia.

Hamar kilometro, 30 lekuko aldaketa eta gutxienez, bi une berezi eta hunkigarri utziko ditu 23. Korrikak gurean. 2.653 kilometroan izango dira bi une berezi horiek, Biteri kaleko 30ean lehena. Xenpelar AEK euskaltegiaren lekukoa Mikel Martin Conde ekintzailea zenaren senideek hartuko dute, euskaltegiko ikaskide eta irakasleek hala erabakita. Koloretsu nahi dute Martinen omenezko kilometroa, eta txapelak, boak eta apaingarriak ez ahazteko eskatu dute.

Kilometro berean, Morrongilleta kalearen hasieran, beste une berezia. Euskalgintzarentzat erreferente diren Pilartxo Olaskoaga eta Mikel Ugaldek hartuko dute lekukoa Lau Haizetara Euskaltzaleon Topagunearen izenean. Lau Haizetararen bultzatzaile, elkarteko zuzendaritza taldean aritu zen Ugalde 1990eko hamarkadan. Haiei aitortza egin nahi die euskaltzaleon topaguneak, «euskararen alde egin duten eta egiten jarraitzen duten lanarengatik».

Lekukoaren eramaile guztiek talde argazkia atera zuten atzo arratsaldean. Albiste honekin batera doana da. 30 eskuk laztanduko dute lekukoa, baina 23. Korrikaren zirrara milaka gorputzetara sartuko da.

• 23. Korrika. Biharko (larunbata) egitaraua.
• 13:30. Zumardiko karparen irekiera eta brindisa Mikel Martin Conderen omenez.
• 14:30. Bazkaria Zumardiko karpan. Txartelak: 20 euro helduena, 14 haurrena (AEKn, Arkaitzan eta Sindikaton salgai).
• 16:00. Euskararen Paparazziak sari banaketa, Zumardiko karpan.
• 16:15. Bingo musikatua.
• 19:00. Txalainak taldea.
• 23:51. 23. Korrikari harrera Renfe ondoan.
• 00:45. DJ Expuela Xenpelar AEKn.

#hemeroteka #oroimena | Korrikaren 2653 kilometroa, Mikel Martin Conderen omenez

Mikel Martinen kilometroa markatu dute gaur bere ikaskideek, Xenpelar AEK euskaltegi ondoan //

Korrikaren 2653 kilometroa, Mikel Martin Conderen omenez
Haren senideek eramango dute Korrikaren lekukoa Xenpelar AEKren kilometroan, irakasle eta ikasleek hala adostuta.
Ikerne Zarate | Oarsoaldeko Hitza, 2024-03-18
https://oarsoaldea.hitza.eus/2024/03/18/korrikaren-2653-kilometroa-mikel-martin-conderen-omenez/

Gaur markatu dute 2653. kilometroa Xenpelar AEK euskaltegiko irakasle eta ikasleek. Euskaltegiko ordezkariek eramaten dute lekukoa, eta aurten keinu berezia, maitasunez betea egin dute. Izan ere, Xenpelar AEKri dagokion kilometro horretan, Mikel Martin Conde ekintzailea zenaren senideek hartuko dute euskararen aldeko lasterketa erraldoiaren lekukoa, euskaltegiko irakasle eta ikasleek hala erabakita.

Gaur margotu dute kilometro zenbaki hori asfaltoan, baita Martini zuzendutako mezua, haren ikaskide izan zirenek: “Maite Zaitugu, Mikel”. Ez da ekintzaileari egingo dioten oroimen keinu bakarra. Larunbatean 23 Korrikaren Jaiaren egitaraua hartuko duen karpa zabaltzerakoan Zumardian, omenaldia eskainiko diote. 13:30ean izango da hori, eta brindisa egingo dute. Kilometro koloretsua berriz, 23:55ean izango da eta Mikel Martinen omenezko kilometroarekin bat egitera gerturatzen direnei, txapelak, boak eta apaingarriak ez ahazteko eskatu diete.

ETA GAINERA...
>
Euskararen aldeko lana aitortuko diete Pilartxo Olaskoaga eta Mikel Ugalderi
Joxepa Antoni Aranberri anitzeneko lekuko txanda Pilartxo Olaskoaga eta Mikel Ugaldek eramango dute Lau Haizetara Euskaltzaleon Topagunearen izenean.
Ikerne Zarate | Oarsoaldeko Hitza, 2024-03-20
https://oarsoaldea.hitza.eus/2024/03/20/euskararen-aldeko-lana-aitortuko-diete-pilartxo-olaskoaga-eta-mikel-ugalderi/

#hemeroteka #lesbianismoa | Anari Alberdi: "Nire eremua soziopoetika da"

Anari Alberdi. Zazpigarren azalberritzea: "Nire eremua soziopoetika da"
Martxoaren 1ean elkartu gara Anarirekin, ‘Giza zarata’ argitaratu eta biharamunean. Andoaingo poligono batean egin dugu hitzordua: han dauka taldeak entsegu-gela. Poster zaharrez eta instrumentuz inguratuta hitz egin dugu, alboko gelakoen erritmoez lagunduta. Larunbatean, hilak 16, lehen aurkezpen-kontzertua emango du Donostian.
Danele Sarriugarte Mochales | Argia, 2024-03-17
https://www.argia.eus/argia-astekaria/2863/anari-alberdi-zazpigarren-azalberritzea

Anari Alberdi //

Anari Alberdi Santesteban. Azkoitia, 1970. Musikaria eta idazlea. ‘Gari eta goroldiozko’ nobelaz aparte (Susa, 2022), iaz ‘Demoliciones controladas’ (Eraiste kontrolatuak) argitaratu zuen Pepitas de calabaza-ren eskutik: bere kantuen letrak biltzen dira liburu horretan, euskaraz eta gaztelaniaz. ‘Giza zarata’ du zazpigarren diskoa (lehena, ‘Anari’, 1997an kaleratu zuen). Azkenaldikoak ez bezala, hau ez du Bidehuts zigiluarekin plazaratu. Horri buruz, zera esan digu: “Bidehutsen daude gehien maite eta miresten ditudan musikariak eta lagunak. Ez da erraza izan erabakitzea, baina; dramarik gabe, gauza desberdinak egiteko gogoa dut, eta lanerako egitura arinago bat behar nuela sentitzen nuen”.

Atzo atera zen diskoa, zer moduzko sentsazioekin zaude?
Gustura nago, lasai. Igual atzo euforia, kulpa eta malenkonia, hiru gauzak batera sentitzen nituen. Orain dela ez hainbeste entzun nuen diskoa osorik, eta bilatzen nuena, nik nahi nuena disko honetan egin, demagun jarrera artistikoz, uste dut badagoela.

Zer lortu nahi zenuen?
Nik behar nuen nire burua eraman arrisku-eremu batera. Leku eroso batean sentitzen nintzen, eta behar nuen hori haustea berriz. Beste pauso bat eman nahi nuen idazkeran ere.

Irakurketa kolektiboagoetarantz? Metafora konkretuagoetarantz?
Bai, hizkuntza zuzenagoa edo.

Hori izan da zure apustuetako bat idazkeran?
Bai, hori izan da intentzio bat. Banentorren despoetizazio batean lehendik ere. Beste era batera idaztea ez da azal hau kendu eta beste bat janztea; azalari buelta eman behar diozu, zure azaletik egin behar duzu. Gainera gure ahots poetikoak oraindik eta erreberberazio askoz gehiago dauzka, ze kantatu egin behar duzu, hor egon behar duzu. ‘Kontinente zaharra’ bezalako kantu lehor bat kantatzen, Poliziak eta Schengen dauden kantu bat kantatzen nik egon behar dut, nik bilatu behar dut hori nola esan: uste dut hori dela zaila.

Zein izan da apustua musikalki?
Niri gustatzen zaizkit disko desberdin eta dinamikoak, horixe egiten saiatu naiz beti. Agian azkenaldian pultsu hori pixka bat galduta neukan, eta hori ere behar nuen, dinamika kantuetan egotea. Saiatu naiz alde batetik kantu dinamikoki desberdinak egiten alderdi musikalean, eta gero letra akuratzen benetan (existitzen da aditz hori?). Esan nahi dut kantu bakoitzari bere letra sartzea, kantuaren giroan bere letra sartzea. ‘Troiako zaldia’, adibidez, niretzat prozac-a da: melodia, teklatu psikodeliko horiek… Oso gauza sentsoriala.

Kantu horretatik abiatuta zutabe bat argitaratu du gaur Irati Zubiak ‘Berria’-n. Hala dio: “’Epilogoa’-n marraztu zituen Anarik norbere tristuran lorrintzeko osatu den egitura eta industria. ‘Troiako zaldia’-n akaso, argiago kokatzen du subjektu melankoliatsua Mendebaldeko zibilizazioaren gainbeheran”.
Zuk, azkenean, artefaktu poetiko edo artistiko bat egiten duzu, ez teoria bat. Jakina, kantua sortu aurretik, badago garaiaren analisia, begirada eta bilaketa, enfoke bat, baina emaitza kantu bat da. Nik giro bat nahi dut lortu, ez dut nahi tesi bat esplikatu kantu honetan. Bertigo pixka bat ere ematen du letrak horrela analizatzeak.

Ulertzen dizut, baina normala ere bada hori gertatzea. Zuk egin dituzu kantuak zure poetikatik, baina testuinguru batean ateratzen dira eta esango nuke halako analisiak estimu-erakustaldiak direla.
Bai, bai, noski. Oso ondo hartu dut. Ohore bat da jendeak horrela hartzea kantuak eta hori dena iradokitzea, eta ‘Kontinente zaharra’ kantan, adibidez, badago [Zigmunt] Baumanen esaldi bat, baina hori ere ez da teoria soziopolitiko bat, ez dagokio. Nire eremua soziopoetika da, ez soziopolitika. Kantuak dira.

Iruditzen zait kontatzerantz egin dutela pixka bat zure abestiek.
Bi gauza dira. Batetik badaude holako enumerazio batzuk, ‘Oreinak’-en egon ahal ziren bezala. Eta gero, nire buruari jarritako erronka txiki horien artean, Ez nengoen han bai da narrazio puru bat, izan zitekeena ‘Efemerideak’ ere, baina askoz gehiago kosta zait letra hau idaztea; bertsio asko eduki ditu.

Disko honetan leku berri bat bilatu dut, aurkitu dudala ere sentitzen dut, eta lehen euforia-kolpea ‘Ez nengoen han’-en eduki nuen. Esan nuen: bai, hau sinesten dut, sinesten naiz kantu hauetan, hemen. Sortzaile bezala, 25-26 urte diskoak egiten daramatzazunean, zure buruari bat-batean irekitzea beste espektro bat, ederra da. Adibidez, bakarrik orain egin ahalko nuke ‘Vesna Vulovic’ bezalako kantu bat, autoironia horrekin eta gauza askoz desdramatizatuago bat.

Beste modu batean idazteko premia hori zergatik edo noiz sortu zitzaizun akordatzen zara?
Bazetorren lehendik, eta ‘Piromania’ kantuak ere nahiko ireki zidan espektro poetikoa, baina ‘Piromania’-n, demagun, ni nengoen barruan. Orduan, imajinatu ‘Piromania’ baina ni barruan egon gabe, hori da pixka bat pausoa. Gero akordatzen naiz pandemiatik atera ginenean jo behar genuela Principalen, eta beste era bateko kantu bat behar nuen. Saiatu nintzen kantu bat egiten eta baneuzkan ideia batzuk, baina ez nuen lortu, eta orduan ‘Vinu, cantares y amor’ grabatu genuen; behar horretatik zetorren.

Oroitzen zara zer zen behar zenuena?
Behar nuen nire burutik atera. Nagia ematen zidan ‘Harriak’ kantatzeak, edo gauza super intimo bat kantatzeak. Azkenean bidea beti da mugimendua, beti da mugitzea, mugitzea, eta nire lekua horrantz zen. Eta gero sentitzen dut disko honetara ailegatu naizela liburuaren bidez [‘Gari eta goroldiozko’ eleberria argitaratu zuen 2022an Susa argitaletxearekin].

Zer zentzutan?
Liburuan egin dut gauzen etengabeko berrazterketa eta birbegiratze politiko hori. Liburuaren tonuarekin bilatu nuen begiratzea gauza askoren atzean ezkutatzen diren beste gauza politiko, sozial, eta abarrei. Adibidez, hor pareko paisaiari begiratzen diozu eta ikusten duzu industrializazioa, ikusten dituzu pinuak. Nik uste dut bide bat dela, baina baita ere sentsazio bat, garaiaren sentsazio bat, eta nagia nire buru intimoari buruz kantatzeko; oraintxe ez daukat batere gogorik.

Duela hamar urte ezagutu genuen elkar. Esango nuke hor mugarri edo aldaketa-momentu batean zeundela zure kantagintzan: irlaren eta aurrekarien artean. Nola oroitzen duzu garai hura?
Nik momentu hori, artista bezala, identifikatzen dut bat-batean entzuleak izen-abizenak dauzkan garaia bezala, eta da Twitterren garaia eta sare sozialen garaia. Holako gizarte askoz interkomunikatuago bat. ‘Irla izan’-en guk geneukan MySpace baina ‘Zebra’-n geneukan Fotolog eta ‘Habiak’-en Internet justu-justu existitzen zen; hortik gatoz. Orduan garai hori izan zen seguru asko nik entzuleak gehiena ezagutu nituen garaia, tartean zu.

Gero, garai horrek, zu eta zuen belaunaldia ezagutzeak, nire kantuak entzuteko eta jasotzeko zuen moduak eman zidan nire kantuen beste pertzepzio bat, askoz aberatsagoa, askoz kolektiboagoa. Horren adibide bezala, askotan aipatzen dut ‘Amua’ abestia. Bakarrik eta oso bakarrik idatzi nuen, bakarrik baino bakarrago, eta hor bihurtu zenuten edo bihurtu zen beste zerbait, garai horretan. Garai horrek beste kokapen bat ekarri zidan artistikoki eta pertsonalki.

Garai batean kontzeptu bati tiraka lantzen zenituen diskoak. Orain arte kontatu didazunagatik esango nuke kasu honetan ez dela hala izan.
Disko honetan ez dut bilatu kontzeptu bat, disko honetan kantuka egitera joan naiz. Baita ere, ‘Bunkerra I’ eta ‘Bunkerra II’ kantuak lehenengo hartualdian daude grabatuta, akats eta guzti, zeren nahi nuen, behar nuen, berriro konektatu Anariren lehen diskoko beste arrisku-eremu batekin, biluztasunarekin, baina biluztasun sonoro bat. Askotan kantua egiten duzu eta egitearen egitearekin, jotzearen jotzearekin, grabatzearen grabatzearekin, konpontzearen konpontzearekin, bezatu egiten duzu, eta askotan kantua da gauza basati bat. Pultsio hori mantendu nahi izan dut kantu batzuetan.

Egia esan ez nekien nolakoa izango zen disko hau, baina Zure aurrekari penalak eta oso gutxira ‘Epilogo bat’ atera zenuenez –askoz disko jostariagoa–, eta gero kantu solte batzuk, pentsatzen nuen: ez du egingo berriro disko kontzeptual bat.
‘Epilogoa da’ disko arin bat, eta ‘Epilogoa’-rekin nire buruari esan nion: “Anari, honek ezin du hola izan”. Pentsatzen dut zuk ere idazketan egin duzula hori, edo beste ariketaren batean. Honek ezin du izan holako prozesu autosuntsitzaile bat, eta idatziko dut alutik irteten didana, hainbesteko transzendentziarik gabe. Disko hau askoz era libreago batean egin dut. Aldi berean oso gaizki pasa dut, muturreko presio-egoera bateraino eramaten dudalako nire burua disko oso bat egiteko, baina igual hori da disko bat egiteko arrazoia; kantuka egingo bazenu, orain botako banu kantu bat edo zuk narrazio motz bat, desberdina da, baina liburu oso baten bila joan behar baduzu, obra handi baten bila joan behar baduzu, pasa behar duzu obsesio-momentu bat, ez zaizu erori behar prozesu osoan, egun hobeak edo txarragoak izan arren, eta orain ere nik asko sufritu dut, asko sufritzen dut. Esango dizut: ahots bat bi aldiz grabatu dut hitz bat aldatu nahi niolako.

Ai...
Baina beste leku batetik izan da. Eta nire lekua, hasieran esan dizudan bezala, nire minimo exigiblea da arriskua, eta mugimendua; hori da Anari niretzat. Arriskua izan daiteke baita ere gauza gozoago bat egitea. Imajinatu nik datorren diskoa pianoarekin bakarrik egingo banu, arrisku bat da; arriskuak ez du zerikusirik kañarekin edo gitarrarekin, baizik eta egon ez zaren leku batera joatearekin.

Irakasle aritu izan zara urte luzez. Lan horretan etenaldi bat egin duzu azken urteotan. Apustu bat izan da?
50 urte egin nituenean nire buruari oparitu nion urte bat idazteko. Eta, bizitzaren kasualitateak, asko jotzen ari gara eta oraintxe bizi naiteke hortik. Uste dut bueltatuko naizela irakaskuntzara, asko gustatzen zait, pila bat ematen dit; ez zait gustatzen holako bizimodu bat, goizean jaiki eta musei dei egin. Irakaskuntza, niretzat, bizitza da, lokatza da. Irakaskuntzan zaude bizitzarekin eta gizartearekin super konektatuta.

Aldaketa horrek eraginik izan du zure jardun artistikoan?
Kantitatez, dudarik ez; azken hiru urteotan gauza pila bat egin ditut, baina kalitatez ez dakit esaten. Errazagoa bada, dudarik ez: jaiki eta horri ekin. Nik luxuzko salbuespen-egoera bat bezala bizi dut.

‘Gari eta goroldiozko’-n idatzi duzu: “Feminismoa: pauso txiki bat gizonarentzat. Pauso erraldoia gizateriarentzat”. Zer motako pausoa izan da zuretzat?
Erabatekoa. Nik esango nuke bi pauso edukiko nituzkeela nire bizitzan. Ez naiz holako familia euskaltzale tradizional batekoa, eta nire gurasoak super politikoak, orduan uste dut lehen pausoa izan zela euskaldun bezala kontzientzia hartzea hogeita piko urterekin, eta bigarrena dudarik gabe izan zen feminismoa. Holako birkokatze politiko bat munduan.

Euskaldunarena, musika egiten hasi aurretik izan zen?
Igual momentu horretan. Askotan esplikatu dut, adibidez, nik bateria jotzen nuela beste talde batzuetan, ingelesez kantatzen genuen, eta Azkoitian ez zegoen batere tradiziorik euskaraz kantatzeko; Azkoitian oso arraroa izan zen ni euskaraz kantatzen hastea. 26 urte neuzkan eta seguru asko momentu horretan hartu nuen kontzientzia hori, segur asko baita literaturaren eta musikaren bidez ere, baina hartu nuen kontzientzia bat oraindik ere badaukadana: subjektu politiko bezala euskalduna naiz.

Eta transfeminismoa?
Zuk aipatu duzun momentu horretan izan zen, duela hamar urte. Genealogia guztia kontuan hartuta baita ere, baina egia da nik ez dudala militatu nire adineko jendearekin edo ez naizela hor egon. Niretzat kristoren potentea izan zen zuk aipatzen duzun momentu hori, zuen generazioaren bidez, hor berriz ere badago beste kapa politiko bat, erabatekoa; eta gero hortik aurrera, lesbiana bezala edo bollera bezala badago beste bat ere. Ez dakit continuum bat den edo ez, baina hiru horiek aipatuko nituzke nire kokapen politiko gisa munduan.

Gero, noski, irakaskuntzako langilea izan naiz eta orain musikaria, hori ez dago kontrajarrita beste denarekin. Esan nahi dut ez naizela pertsona politikoa identitateetatik bakarrik; pertsona oso politikoa izan naiz beti nire jardunean, bai irakaskuntzan baita musikari moduan ere. Niretzat orain ekuazio faltsu bat dago horrekin.

Feminismoarekin, beste ikuskera kontziente eta politiko denekin bezala eta batera, dena askoz gogorragoa eta interesanteagoa da: mundua eta sorkuntza, eta dena. Niretzat erabateko eragina izan du. Horra ere berandu iritsi nintzen eta gaizki seguru, nire egoskorkerian.

Askotan entzun izan dizut publikoan gertatu zela aldaketa bat. Masa kritiko bat lehen lerroan. Zuk horretan nabaritu duzu?
Noski, nire publikoa zuk aipatutako garaian aldatu egin zen. Lehen lerroak emakumez bete ziren, orroka kantatzen zuten emakumez. Gizonen, eta gizon musikari zenbaiten aldetik, mespretxu-aire bat iritsi zitzaidan. Instant batez sinetsi ere egin nuena. Hor hazi naiz, beraien kodeetan.

Baina, feminismotik bakarrik irits zaitezke horri buelta eman, eta hori harrotasunez bizitzera, edo naturaltasunez. Gizonak gizonekin identifikatu dira beti, orain ere bai, eta identifikatuko dira. Orain gertatzen dena da emakume asko emakumezkook egiten dugunarekin identifikatzen direla bereziki, eta ez hainbeste gizonek egiten dutenarekin, eta horrek arazo bat sortzen du, die. Berez, ispiluaren beste aldea baino ez da. Beste erdia.

#hemeroteka #bollerak | Euskal letretako bollerak sitsez eta isiltasunez

June, Lizar, Amaia eta Eva mahai-inguruan //

Euskal letretako bollerak sitsez eta isiltasunez
Lizar Begoña, June Fernández, eta Eva Pérez-Pons mahaiaren bueltan bildu ziren abenduaren 2an, Izarran (Araba). ‘Bollerak euskal letretan’ izenburupean, bollerak izendatzeko aukeratzen diren hitzez, isiltasun eta minez, eta erreferente bollero faltaz aritu ziren hizketan.
Onintza Irureta Azkune | Argia, 2023-12-04
https://www.argia.eus/albistea/euskal-letretako-bollerak-sitsez-eta-isiltasunez

Mahai-ingurua Sareinak taldeak antolatu zuen, Gorbeialdeko EHGAMekin elkarlanean. Gidari lanak egin zituen Amaia Alvarez Uria Sareinak taldeko kideak. Hizketaldirako baliatu zituen Lizar Begoñaren ‘Gepardo japoniarrak’ (Susa) poesia lana, Eva Pérez-Pons-en ‘Erresistentziarako gorputzak: bollerak’ (Lisipe) saiakera, eta June Fernándezen ‘Mariokerrak. Nola izan / esan bollera euskaraz ‘(Txalaparta) saiakera.

Amaia Alvarezek sarrera eman dio mahai-inguruari, esanez, azken urtetxoetan gero eta bollera gehiago ari dela literatura argitaratzen, eta pozgarria dela.

Hitzak aukeratzen
Alvarez hasi da galdezka ea zein hitz erabiltzen diren bollera esateko edo zein aukera dauden. June Fernándezi eman dio hitza eta ‘Mariokerrak. Nola esan / izan bollera euskaraz’ liburuari egin dio erreferentzia azken horrek. Izan ere, Fernándezek eta Alvarezek aurten bertan argitaratu dute liburua Txalaparta argitaletxearekin. Liburuaren abiapuntua Zinegoak izan zen. Zinegoak-eko antolatzaileek eskatu zieten ea egingo zuten hiztegi bat, eta hala, Aitor Aranaren ‘Gay hiztegia’-ren baliokide bat egitera abiatu ziren. Laster konturatu ziren hiztegi soil bat gaindituko zuela eta bi galderei erantzun nahi dien lana prestatu zuten Zinegoak-erako: nola esan lesbiana euskaraz, eta nola izan lesbiana euskaraz. Hasierako proiektuak liburu forma hartu zuen azkenean.

Fernándezek azaldu du libururako galdekatu zuten jendearen artean nabarmen ikusi zutela bollera hitza zela erabiliena. Termino politizatuagotzat dute (lesbiana hitza baino, adibidez), identitate politiko bat adierazten du eta subertsiboagoa da. Alabaina, Fernándezek aipatu du terminoak ez duela Euskal Herri osorako balio. Ipar Euskal Herrian gouine erabiltzen dute. ‘Mariokerrak’ libururako elkarrizketatutako ‘beteranoek’, aldiz, lesbiana terminoa aldarrikatu dute. Entzule batek ere aipatu du, lesbiana hitzaren erabilera ez duela baztertzen; bollera hitzak esanahi politikoa badu gaur egun, bere garaian lesbiana hitzak ere bazuela esanahi hori.

Fernándezek eta Alvarezek, berriz, eta hitz berriak sortzeko jolas egitea aldarrikatu nahian, azaldu dute nola mariokerrak terminoa proposatu duten bollera-glosarioa osatzen joateko. Irrikaz daude liburuaren bi egileak marioker terminoak zein bide egingo duen jakiteko. Oraingoz, Fernándezek Tinderren marioker erabiltzaile bat topatu du.

Eva Pérez-Ponsen ustez, bollera hitza lesbiana eta emakume homosexuala terminoetatik ateratzen da eta feminismo heterotik ateratzeko balio du. Errealitateak aldatzeko balio duen eta oso esanahi zabala duen terminotzat du, genitalitatetik eta sexu desira adieraztetik harago doana. Lizar Begoñak ere, bollera terminoaren alde egin du, lesbiana hitzarekin alderatuta modu politizatuagoan hartzen du.

Lesbiana, bollera, gouine hitzak alde batera utzi eta Alvarezek gogoeta egin du: sexualitatearekin lotutako zein hitz gutxi dagoen euskal literaturan, eta ‘Mariokerrak’ libururako galdetuta ere, oso gutxi jaso dituztela azaldu du. Gaiak tabua izaten jarraitzen du. Begoñak ahots gora egin du gogoeta: “Erreferenteak, irudiak, hitzak… falta zaizkigu”.

Sitsak eta isiltasunak
Esaten ez denaz eta isiltzen denaz aritu dira hizketan tarte batez laurak. Begoñak Sitsak poema irakurri du (‘esan nahi nizuna esan gabe / sabelpean hil zait / beste sits guztiak bezala’), eta azaldu du zer kontatu nahi zuen: “Esaten ez den guztia tripan hiltzen da”. Hitzak hustu eta beste esanahi bat ematen saiatu da Begoña bere poema liburuan. Begoñarentzat idaztea, “barruan daukadan gauza amorfo hortaz” aritzeko modua izan da, bere eremu librea. Pérez-Ponsek gehitu du oso hiztegi bitarra daukagula, praktikak eta hizkuntza ez doazela batera. Fernándezek bolleren minak aipatu ditu, minak isiltzea. Begoña eta Fernández bat etorri dira adieraztean sarri sortzaile bollerek esan nahi dituztenak idatziz transmititzen dituztela, eta ez aurrez aurre.

Euskal letretan bolleren presentzia
Alvarez errepasoa egiten hasi da di-da batean: Itxaro Borda aitzindari, beste belaunaldi batekoak Kattalin Miner eta Danele Sarriugarte, bertsolari bollerak, poesia egiten ari diren gazteak… Aipatu du ‘outing’-az (armairutik ateratzeaz) eztabaidatzeko beharra dagoela. Alde batetik, mahai-inguruan ere azpimarratu den bezala, euskal letretan erreferenteak falta direla nabarmentzen da, baina bestetik, armairutik ateratzeko zailtasunak daude. Begoñak ñabardura bat gehitu dio Alvarezen gogoetari: “Sortzaileak pentsa dezake ‘outing’a eginez gero, haren lanak begirada murriztailea jaso dezakeela, hau da, gu prisma bakarretik irakurtzeko arriskua dago, eta sortzaile bakoitza gauza askok zeharkatzen gaitu”.

#hemeroteca #malditismo | Jon Mirande Aiphasorho, entre el olvido y la sospecha

Fotograma del documental de Josu Martinez con cuartillas, fotos y libros de Jon Mirande //

Jon Mirande Aiphasorho, entre el olvido y la sospecha
Mirande, un bosquejo. La película del cineasta e investigador Josu Martinez deja entrever los misterios que rodean al autor de 'Haur besoetakoa'
Begoña del Teso | El Diario Vasco, 2023-11-11
https://www.diariovasco.com/culturas/cine/jon-mirande-aiphasorho-olvido-sospecha-20231111074231-nt.html 

En septiembre, cuando volvieron a preguntarle sobre la proyección en el Zinemaldia de 'No me llame Ternera', Jose Luis Rebordinos respondió: «Ha habido películas mucho más complejas. Hemos puesto una sobre Jon Mirande, que era un nazi y expresa, a través de un actor y sus cartas, sus ideas, y nadie ha montado follón». En el prólogo a la edición de sus trabajos escogidos (Mensajero, 1976) Xabier Lete escribió: «Al publicarlos pagamos, en parte, la deuda contraída con su memoria (...). Era estilista a más no poder y su imaginación, totalmente libre; dos exigencias innegociables para dejar un legado valioso en la literatura».

Karlos del Olmo dramaturgo y poeta, traductor al euskara de 'Bajo el volcán' de Malcolm Lowry, obtuvo en 1999 el premio de teatro Toribio Alzaga por su obra 'Jon gurea, Parisen hatzana'. Amaia Elizalde Estenaga, doctora en literatura, remarcó en su tesis doctoral una «ruptura absoluta con las convenciones de la sociedad, sacando a la luz aquello que, aun imaginado, no se podía decir ni se debía escribir». Gabriel Aresti aseguró que hasta los más miopes habrían de ver que lo que todos tomaron por una historia perversa y pervertida era, es en realidad, «un último y enloquecido grito de rebelde libertad; un aullido desesperado contra una sociedad intolerante». Txomin Peillen, que titula 'Poète parisien' su trabajo de investigación y recopilación publicado por Euskaltzaindia en 2012, sabe que fue siempre maldito y maldecido por «haberse reconocido de extrema derecha y anticristiano» pero también «un innovador solitario». En un País Vasco que «tras haber estado sometido a un clero puritano se había vuelto revolucionario».

Toda esa gente, Rebordinos, Elizalde, Aresti, Del Olmo y los demás se refieren a la misma persona, a la misma criatura, al mismo ser: Jon Mirande Aiphasorho, nacido en 1925 en París, de padres suletinos, y encontrado muerto en su habitación a primeros del año 1973, rodeado su cuerpo de botellas y restos de barbitúricos, descomponiéndose, sus fluidos vitales derramándose ya. Habría fallecido el 28 de diciembre del 72. En su buzón, la carta sin abrir en la que su hermana Simone le invitaba a la cena de Nochevieja.

Jon Mirande. Autor de 'Haur besoetakoa', bella, desesperada, pura y muy erótica historia de amor entre Thèrese, una muchacha de no más de 13 años y su tío y padrino. Escrita hacia 1959 pero no publicada hasta 1970, todos pensaron, aún sin leerla, en la 'Lolita' de Nabokov (1955), que Mirande, por más que, conocedor de unas dos docenas de lenguas (muertas, vivas, célticas, indoeuropeas, germánicas más hebreo, bretón y árabe), fuera traductor de Keats, Saki y Poe al euskara, ni tenía referencias sobre ella ni había leído.

Amaia Elizalde subtituló su tesis sobre esa 'nouvelle', como la llamaba el autor, 'modernitate ukatua-la modernité liérarie niée (negada) de Jon Mirande'. Buscaba con ella tres objetivos: situarnos ante la modernidad que representó 'Haur besoetakoa', colocarnos ante la negación-prohibición que recibió entre las gentes del euskara y del País Vasco y analizar el por qué de ese repudio. La tesis se abre con un poema de Koldo Izagirre musicado por Imanol en 1986. 'Nire euskaltasuna pekatu bat da. Eta ez du mea- kulparik'-mi condición de vasco es un pecado que no tiene mea-culpa alguna'.

Pero ese Jon Mirande, cuyo nombre e ideología (nunca declarada en sus escritos ni proclamada ante las multitudes, solo comentada en sus cartas, publicadas por Susa en 1995, en antología de Patri Urkizu) se convirtieron en buenos titulares del pasado Zinemaldia, existió más allá de 'Haur besoetakoa' aunque nunca dejó de dolerse por tanta incomprensión: «Euskaldun ispiritu ertsiontzat gauza ez oituak eta berriak idaztea margaritas ad porcos botatzea da». 'Escribir cosas nuevas o inusuales para el estrecho espíritu vasco es como tirar margaritas a los cerdos». Una película descubre esos poliedros. Ese caleidoscopio humano, político, familiar, artístico. Busca hasta al humilde funcionario que fue. Nunca quiso un trabajo para ir subiendo de escalafón. Solo para sus viajes. Para su tabaco. Su alcohol. Sus libros (de mitologia, de religiones, de química, de genealogía y matemáticas. También el 'Mein Kampf' de Hitler, también obras del más que peligroso Louis Ferdinand Céline). Sus discos (Wagner, Mahler, Narciso Yepes; el 'Oriamendi' carlista de Baleztena, el 'Eusko Gudariak, de Gárate, el 'Cara al sol' de Tellería más... Juliette Greco). Al contador de chistes sádicos (el de la niña que tocaba la armónica con una hoja de afeitar...).

El escritor que en un soneto proclama su esperanza de poder escoger su propia muerte. El primer autor que escribió en euskara sobre la homosexualidad, el onanismo o la felación. En realidad, fue el primero hasta en poner esas palabras negro sobre blanco. Mirande es aún un incómodo desconocido y sus libros, difíciles de encontrar. 'Haur besoetakoa', su 'best seller'. Las cartas, 'Gutunak' (la base misma del armazón teórico y fílmico de 'Mirande, film bat egiteko zirriborroa') acaso continúan en el catálogo de la editorial. Esas cartas donde se lee. «Reflexiono sobre mi vida. No siento ni odio ni arrepentimiento. Solo asco...».

Poliédrico, sí. Repudiado. Incomprendido. No casaba en ninguno de los esquemas de la 'vasquidad', la 'euskaldunidad'. Mitxelena no se atrevió a publicarle por miedo a que los financiadores de su revista dejaran de aportar dinero. Un misionero escribió indignado desde África en 1953 a 'Euzko Deya' por un artículo de Mirande en el que se hablaba de un renacer panteísta y pagano entre los vascos. Peor aún, «intenta rimar en vascuence esos pensamientos suyos impúdicos, sucios».

Poliédrico. Conocedor de todos los dialectos del euskara, defendió el batua antes de que existiera. Jon gurea, Parisen hatzana. Jon nuestro. Que estás (estuviste) en París. Entre las sombras.

Estremo del documental sobre Jon Mirande en Zinemaldia //

Alain y Christian Angelie, sobrinos del 'intelectual improductivo'
En la foto del estreno vemos al actor Peio Berterretxe, a la doctora en literatura Amaia Elizalde y a los sobrinos del autor del poema 'Jauregi hotzean'. Son hijos de su hermana Simone y ya colaboraron con Txomin Peillen en la recuperación de la memoria de Mirande. Ellos quienes encontraron el cadáver. Ellos quienes, de niños, tuvieron incluso algo de miedo a aquel tío taciturno y amable. En su funeral, de cuerpo presente, vieron, aterrados, cómo el líder de los filonazis bretones hacía el saludo hitleriano frente al ataúd. Recuerdan a su madre acercándose al altar a pedir excusas al sacerdote oficiante. Tampoco olvidan cuántos papeles quemó Simone cuando hubieron de vaciar el piso de Jon. Creía ella que serían escritos personales. Seguramente fueran poemas, ensayos, cartas literarias. Sí, sabían que escribía. Pensaban que habría publicado algún artículo en algún periódico. Algún poema. Nada más. No, en las reuniones familiares no hablaba de política. Ni de religión. Sí, para ellos era un 'intelectual improductivo'. Ahora saben que produjo una revolución. En el euskara. Y en este país.

Más que una película, un 'dispositivo fílmico', un 'artefacto brechtiano'
El filme del autor de 'Bizkarsoro' tiene actor, sonidista, montadora y director de fotografía, pero no es una 'película'
Begoña del Teso | El Diario Vasco, 2023-11-11
https://www.diariovasco.com/culturas/cine/pelicula-dispositivo-filmico-artefacto-brechtiano-20231111074222-nt.html

Y sin embargo, el documental de Josu Martinez Albizu, cineasta, doctor en comunicación audiovisual, autor de 'Irudiz eta euskaraz. Gure hizkuntzaren zinema. Gure zinemaren hizkuntza', historia del cine vasco con un punto de melancólica y esperanzadora ironía, desprende un sabroso e hipnótico toque de película de detectives, siendo el investigador el mismo Josu y la pieza a descubrir las sombras, claroscuros, misterios, alegres tristezas y obras perdidas de Mirande. Es Martinez quien define este 'Film bat egiteko zirriborroa' como el 'bosquejo' de una investigación que no se concluirá jamás. De hecho, producida por Tentazioa y Gastibeltza, que lucharon a brazo partido para convencer a instituciones transnacionales de apoyar un trabajo sobre un simpatizante de los nacionalistas bretones filonazis, acaba con el hallazgo insospechado de un ¿último? poema de Mirande.

Dice Martinez también que es un 'artefactobrechtiano'. Hay un (gran) actor, Peio Berterretxe. Pero no encarna al escritor. El guion ha cogido las cartas del escritor de negro humor y sus palabras fluyen a través del cuerpo y la voz del comediante.

#hemeroteka #bolleroak | June Fernandez Casete: «Azken urteetan mugimendu lesbofeminista euskaldundu egin da»

Naiz / 'Mariokerrak' liburuaren aurkezpena Gasteizko Sorginenean //

June Fernandez Casete · Kazetari eta militante feminista: «Azken urteetan mugimendu lesbofeminista euskaldundu egin da»
Txalaparta argitaletxearen eskutik aurkeztu dute “Mariokerrak. Nola esan/izan bollera euskaraz” liburua Amaia Alvarez Uriak eta June Fernandez Casetek. Zinegoak elkarteak egindako proposamenari tiraka, euskararen eta lesbianen komunitatearen arteko uztarketaz eta intersekzioaz egin dute gogoeta, bi urteko «bollojabetza» lanean.
Garazi Castaño | Naiz, 2023-07-09
https://www.naiz.eus/es/hemeroteca/gara/editions/2023-07-09/hemeroteca_articles/azken-urteetan-mugimendu-lesbofeminista-euskaldundu-egin-da

Ekain honetan kaleratu da “Mariokerrak. Nola esan/izan bollera euskaraz” liburua, Amaia Alvarez Uria eta June Fernandez Caseteren bi urteko lanaren emaitza. Liburu hau Zinegoak jaialdiarekin bi urtez egindako proiektu baten egokitzapena da. Proiektu hori orain arte webgune batean izan da ikusgai. Topaketa batzuk ere egin dituzte. Eta bat-batean, paperezko euskarri bat iritsi da. Oraindik ere badira paper zaleak, nahi dute proiektua ukitu eta usaindu eta liburutegi eta liburu-dendetan ikusi. Beraz, poz-pozik daude.

Hasieran Aitor Aranaren “Gay hiztegiaren” baliokide bat sortzea zen asmoa. Konplexuagoa da emaitza.

Zinegoak elkartea ezaguna da izen bereko zinema jaialdia antolatzeagatik, baina azken urteetan proiektu kulturalak ekoizten hasi da. Testuinguru horretan, euskaltzaletasuna eta LGTBI identitateak uztartzen zituen egitasmo bat diseinatzea proposatu zidaten. Nire hasierako ideia lesbianismotik Aranaren “Gay hiztegia”-ren baliokide bat sortzea izan zen. Amaia Alvarez Uriarekin jarri nintzen harremanetan, besteak beste, euskararen erabilera inklusiboa landu duelako. Militantzia eremuan ere egin du ekarpena. Bere garaian, kide batekin batera, “bollera” esateko “zoropila” berba proposatu zuen mugimendu lesbofeministan. Oroitzapen hori nuen, eta proposamena egin nionean, esan zidan aberasgarriagoa izango litzatekeela proiektu kolektibo eta parte-hartzaile gisa planteatuta.

Eta nolakoa izan da bidea?

Lehen urtean Euskal Herriko hainbat bollera euskalduni galdera sorta bat planteatu genion. Haien erantzunetatik glosario moduko bat atera genuen, eta haien ekarpenak Zinegoak-eko web atarian argitaratu genituen; hitzez gain, hausnarketak ere tartean ziren. Bigarren urtean, konturatu ginen, hitzetatik harago, bollera eta euskaldun gurutzaketari buruz hausnartzea interesgarria zela; elkarrizketa sakonak izan genituen bollera kolektibo eta norbanakoekin. Azken ardatza sorkuntza izan zen: euskal bollera artistei (bertsolari, idazle, ilustratzaile…) gure lanerako piezaren bat sortzeko edo uzteko proposatu genien.

Landutakoen artean daude euskal bolleren errealitate eta praktika linguistikoak. Horien artean askotan kontraesanak sumatu dituzue. Zeintzuk dira kontraesan horiek?

Belaunaldi eta lurralde artean egoera ezberdina da. 40 urtetik gorakoek aukeratu beharra izan zuten: giro euskaldun heterosexualetan bizi edo giro LGTBI erdaldunean. Hala ere, batzuk espazioak sortzen saiatu ziren, bollera euskaldunen topaketak egiten, esaterako. Duela 20 urte inguru izan zen hori. Azken urteetan mugimendu lesbofeminista euskaldundu egin da. Gasteizkoa adibide garbia da: 7menos20 kolektiboko Txikiri ‘La vasca’ deitzen zioten, arraroa zelako giro LGTBIan euskaraz bizitzea. Eta gaur egun, BALA kolektiboak euskaraz militatzen du, eta euskarazko iruditegia sortzen ari dira. Esaterako, ahobizi sinbolodun pegatina bat egin zuten cunnilingus-aren irudiarekin jolastuz. Kontraesanei dagokienez, bestalde, askok aipatzen dute euskararen normalizazioaren aldeko borrokan eta aniztasunaren kudeaketan sumatzen dituztela gehienbat.

Erreferentziez eta erreferente faltaz gain, euskal bolleren errepresentazioaz ere hausnartu duzue.

Libururako berariaz sortu dugun edukia da hori. Esentzialismoan erori gabe, nahiko agerikoa da begirada heterosexualetik pertsonaia bat sortzen denean gertatzen dena. Deigarria da, adibidez, zer joera dagoen lesbianak telesailetan polizia izan daitezen. Itziar Ituñoren pertsonaiarekin gertatu zen bere garaian Goenkalen. Eta orain dela gutxi “Intimidad” telesailean ere berdin; berriro ere Ituño, lesbiana eta ertzaina. Maitasun erromantikoa ere ageri da… Horrelako ‘mainstream’ produktuetan ez dira gure disidentziak irudikatzen.

Hala ere, azken urteetan halako kultura bollo-euskaldun baten eztanda izan da. Bollo-bertso saioak nabarmenduko nituzke eta, oro har, bertsolaritzan dagoen ikusgarritasun lesbikoa. Beste adibide bat “eRRe” emanaldia izan daiteke. Edo Edurne Azkarate bezalako aktore batek egun duen proiekzioa ikusgarritasun bolleroa sustatzeko erabiltzea. Baita Olatz Salvador musikariak ere. Halako erradiografia bat osatu dugu, eta horri gehitzen zaizkio laugarren kapituluan hainbat artistak egindako ekarpenak.

Euskalgintza eta feminismoaren arteko uztarketaren inguruko hausnarketetan dezente aurreratu da. Zuek pauso bat harago eman duzue eta hegemonia linguistikoaren eta heteroarauaren arteko harremanean jarri duzue fokua. Zein lotura topatu dituzue?

Elementu amankomun asko topatu ditugu, armairua eta estres-linguistikoarena, adibidez. Euskaltzaletasunean armairuaren analogia erabili izan da. Hala sentitzen da: bollera izatea eta euskaraz bizitzea normaltasunaren aurka egitea da. Eta alde batetik edo bestetik, borrokatzea dagokizu, baita bi zentzutan borrokatzea ere. Horrek estres-linguistiko bat sortzen du, argi eta garbi, eta zama sentipena. Eztabaida mahai gainean dago: ikusgaitasuna exijitu behar al diegu pertsonaia publikoei? ‘Outing’-aren debatea da hori. Zilegi al da aipatzea pertsonaia bat bollera dela, demagun bertsolari bat, jakinda berak ez duela bere burua horrela posizionatzen?

Feminismoaren eta euskaltzaletasunaren arteko lotura asko landu da, baita estrategien inguruko eztabaidak ere. Gure kasura ekarrita, gauza bera da. Zer egin behar dugu: seduzitu, konfrontatu…? Produktu kultural propioak izatearen beharra beste elementu amankomun bat da. Kezka hori presente dago bietan, baita komunitatea indartzearen beharra ere.

Kulturgintzatik egindako aurrerapausoak aipatu ditugu. Baina militantzian oraindik ere kontrajarri moduan sentitzen diren bi mundu al dira euskalgintza eta mugimendu transmaribibolloa?

Egia da pandemiaren ondorioz nahiko momentu likidoan dagoela militantzia, baina badaude azpimarratzeko kasuak. EHGAM esaterako, 90eko [i.e. 70eko] hamarkadan sortu zen eta euskalduna zen. Berpizten ari da orain eta berriz ere euskaratik ari da egiten. Belaunaldi berri bat egon da, orain malkartsu dagoena, baina espazio berriak sortu dituena. Bollo-bertso saioak aipatu ditut aurrez, militantzia eta kulturgintzaren arteko mugak lausotzen direlako. Egia da azken urteotan hiriburuetako elkarte bolleroak ahuldu egin direla, baina herrietan talde berriak sortu dira, eta kasu askotan, euskaraz jarduten dute edo elebidunak dira. Beraz, nabari da Euskal Herriko errealitate linguistikoa aldatu dela eta ulertu dela euskara badela militatzeko hizkuntza apropos bat. Koherentzia moduko bat eskaintzen du: hegemonia baten kontra egiten duzunean, koherentea da gainerako hegemoniak ere zalantzan jartzea.

Lesbiana eta bollera izendapenen artean bada desberdintasunik. Pisuzkoa askotan. Zein hautu egin duzue zuek terminologikoki?

Partaideen esku utzi genuen hori. Belaunaldien arteko desberdintasuna sumatzen da. Nagusientzat lesbiana bada termino politiko bat, bere garaian ikusgai izatea lesbiana moduan oso apurtzailea izan zelako eta lesbianismo politikoan kokatzen direlako. Azken urteotan, LGTBI identitateak neurri batean normalizatu egin direnez, gazteek beharra ikusten dute ‘bollera’ edo ‘gouine’ bezalako termino konfrontatiboak erabiltzeko, iraina geureganatzearen ariketatik datozenak. Hala, desberdintasuna markatu nahi da bolleren eta heteroarauan nahiko eroso txertatu diren lesbiana aberats, zuri, lirain... horien ―identitate ez-politikoen― artean.

Mariokerrak hitza asmatu dugu guk. Amaia Alvarez Uriaren ekarpena izan da, queer-en baliokide moduan erabiltzeko. Azken boladako beste eztabaida bat da ea identitateen politikatik atera eta zisheteroarauaren aurkako fronte bateratua osatu behar dugun, proiektu politiko amankomuna osatuz. Ondarroan, adibidez, ‘desbiderau’ hitza erabiltzen dute. Beste bide posible bat iruditzen zait. Ez soilik sexu orientazioak izendatzeko, baita arautik ateratzen garen pertsona arraro eta desbideratuak modu zabalagoan izendatzeko ere.

Bollojabetza gisa definitu duzue bi urtetako lana. Zer esan nahi duzue zehazki horrekin?

BALA kolektiboaren ekarpena da hori. Durangon ospatutako azken Jardunaldi Feministetan haien ponentziarako erabili zuten hitza. Iruditzen zaigu ikusgaitasun lesbikoa ardatz duen proiektu profesional edo militante batek behartu egin behar zaituela zure eguneroko bizitzari esanahia ematera. Adibidez, gertatu zaigu gazte sortzaileak liburuan parte hartzera gonbidatzean, zalantza egitea. Badirudi oraindik arraroa dela norbaiti ‘zu bollera zara?’ galdetzea. Errepresentazioen kapituluan ere gertatu zaigu zein artista aipatu eta zein ez zalantza egitea. Barneko zein kanpoko armairuekin egin dugu topo proiektuan zehar. Horregatik, bollojabetza ariketa kolektiboa izan da, baina baita norbanakoena ere.

#hemeroteka #bolleroak | 'Mariokerrak, nola esan/izan bollera euskaraz', plazaraturik

Berria / 'Mariokerrak' liburuaren aurkezpen solasaldia, atzo //

'Mariokerrak, nola esan/izan bollera euskaraz', plazaraturik
Alvarez Uria eta Fernandez Casete «komunitate bolleroaren hegemonia linguistikoari buruz» aritu dira
Berria, 2023-06-14
https://www.berria.eus/paperekoa/5001915/006/003/2023-06-14/mariokerrak-nola-esanizan-bollera-euskaraz-plazaraturik.htm

«Euskalgintzaren eta feminismoaren arteko zubigintza egin den moduan», Amaia Alvarez Uriari eta June Fernandez Caseteri iruditzen zaie asko sakondu daitekeela «hegemonia linguistikoaren eta heteroarauen loturen artean». Egile biek ‘Mariokerrak, nola esan/izan bollera euskaraz’ obran garatu dute ildo hori, eta lana plazaratu zuten atzo, Gasteizen. Txalaparta argitaletxeak kaleratutako lanean, Alvarez Uria eta Fernandez Casete Zinegoak elkarteak egindako proposamen bati tiraka aritu dira, «euskararen eta lesbianen komunitatearen ardatzak nola gurutzatzen diren aztertzeko».

Lau ataletan banatu dute liburua: batetik, hiztegi labur bat dago, «bolloen komunitateak» bere burua euskaraz nola izendatzen duen ikusteko. Bestetik, talde lesbofeministekin egindako elkarrizketetan oinarritutako gogoeta bat jasotzen du obrak, komunitate jakin horren eta euskararen arteko gurutzaketak nolakoak izan diren jakiteko. Hirugarrenik, euskal kulturan «bollerak irudikatu ote diren» aztertu dute; eta, azkenik, lesbianei buruz diharduten euskal idazle, musikari, irudigile, bertsolari eta artisten sorkuntza piezak bildu dituzte.

Argitaletxeak dio «desira lesbikoaren glosario hutsetik haragoko» tresna bat izan nahi duela liburuak, «euskal bolleren identitate eta praktika linguistikoen erradiografia oso bat». Argia eta ahotsa eman nahi die «hizkuntza minorizatuaren eta sexu disidentziaren intersekzioen ertz askotarikoei».

#libros #bolleroak | Mariokerrak : nola esan-izan bollera euskaraz

Mariokerrak : nola esan-izan bollera euskaraz / Amaia Alvarez Uria, June Fernandez Casete.
Iruñea : Txalaparta, 2023 [06-01].
184 p.
Serie: Literotura.
/ EUS / ENS / Libros / Bolleras / Euskal Herria / Euskara / Identidades / Lesbianismo / Lesbofeminismo / Terminología

📘 Ed. Impresa: ISBN 9788419319562 / 18,50 €
📝 Cita APA-7: Alvarez Uria, Amaia, & Fernandez Casete, June (2023). Mariokerrak. Nola esan/izan bollera euskaraz. Txalaparta.

[.eus] Komunitate bolleroan hegemonia linguistikoa arrakalatu egin da azken urteetan, eta ontzat ematen da euskarak militantziarako duen potentzialtasun politikoa. Hori ikusita, Zinegoak elkarteak egindako proposamen bati tiraka, euskararen eta lesbianen komunitatearen ardatzak nola gurutzatzen diren aztertu dute autoreek. Lau ataletan banatu dute liburua: batetik, hiztegi edo glosategi labur bat, bolloen komunitateak bere burua euskaraz nola izendatzen duen ikusteko; bestetik, Euskal Herriko talde lesbofeministekin egindako elkarrizketetan oinarritutako gogoeta bat, bolleren komunitatearen eta euskararen arteko gurutzaketak zeintzuk eta nolakoak izan diren jakiteko; hirugarrenik, euskal kultura edo arteetan bollerak irudikatu ote diren aztertu dute eta, hala izan bada, nola; azkenik, bollerei buruz diharduten euskal idazle, musikari, irudigile, bertsolari eta artisten sorkuntza piezak bildu dituzte. Horrela, desira lesbikoaren glosategi hutsetik harago, liburu honek tresna bat izan nahi du: euskal bolleren identitate eta praktika linguistikoen erradiografia oso bat eginez, hizkuntza minorizatuaren eta sexu disidentziaren intersekzioen ertz askotarikoei argia, ahotsa eta plaza eman nahi die, ikusgarritasun lesbikoaren mesedetan.

#hemeroteka #inmemoriam | Oreretako Xenpelar AEKren omenalditxoa Mikel Martin zenari: "Aulkia utzi arren, ez zaude ahaztuta"

Mikel Martin, Oreretako Xenpelar AEK-ko ikaskideekin eta irakasleekin 2021eko urriaren 12an, Pasai Donibanen //

Oreretako Xenpelar AEKren omenalditxoa Mikel Martin zenari: "Aulkia utzi arren, ez zaude ahaztuta"
Oarsoaldeko AEK, 2023-03-09
http://oarsoaldekoaek.blogspot.com/2023/03/oreretako-xenpelar-aekren-omenalditxoa.html 

Joan den astean utzi gintuen Mikel Martin Condek. Oreretako Xenpelar AEK euskaltegiko ikaslea izan zen urtetan eta haren irakasleetako bik omenaldi zintzoa egin nahi izan diote.

Lurdes Zapirainek honako gogoeta partekatu nahi izan du: "Begi bistan geratu da Mikelek aritu den esparru guztietan arrastoa utzi duela eta ez nolanahikoa. Euskaltegian ere horrela izan da. Ikasle nekaezina izan da, buru belarri aritu da gogoz eta ilusioz, egunik ere galdu gabe. Aurten ere matrikulatuta zegoen, baina tamalez oso egun gutxitan etorri ahal izan zen, gaixotasuna zela eta. Ez zuen inoiz etsi euskara maila hobea lortzeko ahaleginean eta euskaraz bizi zen. Beraz, euskararekiko konpromisoa ere erabatekoa izan da. Arrazoi askorengatik iruditzen zait Mikel pertsona aparta izan dela,aparta. Hortaz, badugu Mikelengandik zer ikasi".

Elena Vazquez ere izan zen Mikelen irakaslea eta honako bertsoak eskaini dizkio.

Ikasle saiatua,
parte-hartzailea,

euskaldun osoa izan
nahi zuena.
Gizartea hobetzen
lan asko egina,
ez zuen ezer arrotz,
handia jakin-mina,
aisia eta lana
gozatzen zekiena.
Zintzo eta ona,
lagunen laguna.
Aulkia utzi arren
ez zaude ahaztuta,
guk mantenduko dugu
argia piztuta.

#hemeroteka #identitateak | Lezoko herrian ematen diren elkarrizketen herena da euskaraz

Noticias de Gipuzkoa / Lezoko Gurutze Santuaren plaza //

Lezoko herrian ematen diren elkarrizketen herena da euskaraz.
Azkeneko neurketa duela bi urte egin zen eta geroztik %2,6 jaitsi da euskararen erabilera herritarren artean.
Aitziber Muga | Noticias de Gipuzkoa, 2022-07-28
https://www.noticiasdegipuzkoa.eus/gipuzkoa/bertan/2022/07/28/lezoko-herrian-ematen-diren-elkarrizketen-5863729.html 

Euskararen Herri Batzordeko kideek berriki aurkeztu dituzte, Lezoko hizkuntzen kale erabileraren neurketak eman dituen datuak. Garrantzitsuena, Lezoko herrian euskarak kalean duen presentzia %30 dela da. Beraz, kalean zehar entzundako elkarrizketen ia herena euskaraz da. Alabaina, datua duela bi urte egindako behaketa baino %2,6 puntu baxuagoa da.

Azpimarratu dutenez, gazteen kasuan azken neurketak eman duen datua %25ekoa da. Hau da, hamabost eta 24 urte bitarteko gazteen laurdena euskaraz aritzen da kalean. Datu hau ere, aurreko neurketak eman zuena baino %3,5 puntu baxuagoa da. Dena den, larria da gazteen laurdenak soilik erabiltzea euskara, %100ak euskara badakienean. Edonola, Euskararen Herri Batzordeko kideak ez dute etsi eta irakurketa positiboa egiten dute.

Herriko ezagutza maila %70 izanda eta gazteen ia %100ak euskara jakinda, erabilera iraultzeko aukerak azpimarratu dituzte.

Horregatik, bai helduei, bai herrian dauden eragile eta sektore ezberdinei bakoitzak ahal duena euskaraz egitera animatu ditu.

Amaitzeko, Batzordeak, norabide horretan urratsak emateko ekimen bat prestatzen ari dela aurreratu du, zehaztasun gehiago eman ez badu ere.

#hemeroteka #lgtbi | Genero disidentziez, kultura ez heteroarautuaz eta hizkuntzaren garrantziaz hainbat gogoeta

Argia / KOSA Santutxuko Karmelan //

Genero disidentziez, kultura ez heteroarautuaz eta hizkuntzaren garrantziaz hainbat gogoeta.
Ehgam Euskal Herriko Sexu Askapenaren mugimendua berrasmatu, jende berria elkartu eta bide-orria elkarrekin lantzeko zikloak azaroaren 6an izan du egun handia. Egun osoko jardunaldia egin dute Bilboko Karmela espazio autogestionatuan. Hona egunaren kronika.
EHGAM | Argia, 2021-11-11
https://www.argia.eus/albistea/genero-disidentziez-kultura-ez-heteroarautuaz-eta-hizkuntzaren-garrantziaz-hainbat-gogoeta 

Genero disidentziak

Genero disidentzien inguruko mahai inguruan, Josebe Iturriozek hartu zuen lehenik hitza, feminismoak LGTB* mugimendu eta komunitatean jokatu izan duen paperaz eta egungo egoeraz hitz egiteko. Iturriozek ibilbide luzea du feminismoan, Medeak talde transfeministako kide ohia da eta Berdintasun teknikaria ere izan da. Hain justuki, feminismoaren ibilbideaz hitz egin zigun, Medeak taldearekin bizitako momentu interesgarriez, feminismoa eta transmaribibollo borrokak uztartuz. Aldi berean, egungo egoeran atzera jo dugunaren ikuspegia du, hamarkada askotan. Bere aburuz, botere handia duen feminismo hegemoniko batek fagozitatu egin ditu urte askotan aktibismoan eta kalean landutako diskurtsoak, proposamenak eta aliantzak, horren ordez planteamendu erredukzionista eta esentzialista bat jartzeko mahai gainean. Genero-disidentzien aferez gain, abolizionismoa bezalako korronteek hartu duten indarraz hitz egin zigun ere eta diskurtso hauek (trans baztertzaileak, abolizionistak) elkarren artean duten loturaz.

Ondoren, Brayan Altimasberes Loratuz Lotu trans helduen elkarteko kidea izan zen hizlari. Altimasberesek egungo legeen egoera azaldu zuen, estatu mailako nahiz Hego Euskal Herriko egoerari buruzko kokapena eginez. Trans legearen afera aipatu zuen arren, garrantzia handia eman zion egun irabazitzat ditugun eskubideak zalantzan jartzeari. Esaterako, osasun publikoan trans pertsonek pairatzen duten diskriminazioa bera. Alde batetik, legalki pertsona trans moduan onartua izan ahal izateko oraindik ere diagnostiko bat behar dela azaldu zigun. Bestetik, EAE mailan, Gurutzetako Genero Identitate Unitatea trans pertsonentzako unitate espezializatu bakarra dela azpimarratu zuen, baita honek itxaron zerrenda luzeegiak dituela ere.

Gainera, errezetatzen diren hormonak zis pertsonentzako egindakoak direla eta ez daudela trans pertsonentzako pentsatuak argitu zigun; hau dela eta, oraindik ez dago epe luzerako albo-ondorio posibleen berri. Estatu mailan interesgarriak diren beste eredu batzuk aipatu zituen ere bai, hain zuzen ere, Kataluniako Transit zerbitzua, zeinak erdigunean jartzen dituen trans pertsonen erabakiak, beharrak eta denborak.

Ostean, Ibai Luquek trabestismoaren inguruan hitz egin zigun. LGTB* kolektiboaren barruan gertatzen diren botere harremanen inguruan kritika egin zuen eta hausnarketarako hamaika gako ere bota zizkigun. Nabarmendu zuenez, kolektiboaren barruan ez zaie trabestiek pairatzen dituzten egoerei, bazterketei eta arriskuei garrantzirik ematen, edo ez behintzat gai zentral bat bezala ulertua. Espazio seguruak aurkitzea zaila izaten dela aipatu zuen ere, baita arbuiatutako subjektu gisa ikusten dela maiz genero adierazpen disidentea duen subjektu oro LGTB* espazioetan ere. Izateko eta adierazteko aukera bakarra trabestientzat ikuskizuna izaten da maiz, eta hortik kanpo beren bizipenak ez dira aintzat hartzen.

Mahai-inguruan Eneko Garcia izan dugu azkena hitza hartzen. Iruñeko Drag artista eta aktibismo trabestia egiten duen pertsona ez bitarra da. Garciak ere trabestismoaren inguruan hitz egin zigun baina, kasu honetan, ikuskizunetik zentratuta. Espreski, Drag-aren izaera politikoaz hitz egin zigun, hau genero arauekin apurtzen duen ekintza bat dela nabarmenduz.

Bestetik, kapitalismoak Drag artisten erabilpena egiten duela aipatu zuen ere. Eta, gaur egun, batez ere, ikusgaitasuna lortzen duten pertsonak gizon zis zuriak direla, oso feminitate hegemonikoa praktikatzen duten horiek, batik bat. Azkenik, boteretik genero-adierazpenen irakurketa oso sinplea egiten da dela eta dena mutur maskulinora edo femeninora eramaten dela azpimarratu zuen; hortik kanpo dauden adibideak oraindik eta ikusezinagoak direla esanez. Esaterako, Drag King-ak, hauen aurrean oraindik erresistentzia handia baitago. Alegia, emakume bezala irakurritako pertsonen adierazpen maskulinoak ikusgai egiteari erresistentzia.

Dinamizatzaile lanetan ibili zen Amets Jordan Arrietak, gaien arteko lotura egin zuen eta hausnarketa bide batzuk ireki zituen galdera tartearekin hasi aurretik. Queer teorien irakurketa neoliberalaz hitz egin zuen, hauek jatorriz daukaten izaera politikoa estaltzeko saiakera gisa, zeinaren ondorioz, korronte esentzialistek indarra hartzen duten. Horregatik, trans eskubideen aldeko borrokan korronte hauek izan duten garrantzia azpimarratu zuen. Bere hitzartzea borobiltzeko, generoaren izaera eraikia ongi islatzen duen leloa aipatu zuen: "Denok jaio gara biluzik eta beste guztia Drag adierazpen bat da".

Publikoarekin eztabaidarako tartea irekitzean, genero-adierazpenen inguruko hausnarketa interesgarria planteatu zen. Pertsona batek aipatu baitzuen lehen aldiz ohartzen ari zela bere adierazpenaren Drag izaeraz (edo performatibitateaz) eta bere buruari galdetzen ziola zergatik erakusten duen bere burua erakusten duen bezala. Luquek, honi erantzunez, askotan gure buruak babesteko mekanismoak direla aipatu zuen, eta Iturriozen esanetan, garrantzitsuena noren alboan eta nor zainduz egin nahi duzun iraultza da.

Hausnarketa eta ideia anitz planteatu ziren mahaian, eguneko beste gaiekin ehunduz joango zirenak, berrameste prozesurako ideiei forma ematen hasiz.

Kultura ez heteroarautua

Mahai honetan kultura ez heteroarautuak Euskal Herrian bizi duen egoeraz hitz egiteko aukera izan genuen, gonbidatuek beren bizipen, ondorio eta iritziak partekatuz.

Danele Sarriugarte Mochales itzultzailea eta idazlea da eta elkarrizketatzaile zein gai-jartzaile aritzen da ere. Arrate Hidalgo Sánchez itzultzailea, editorea, kritikaria eta kultura-aztoratzailea da, lan ibilbidea atzerrian zein Euskal Herrian du. Kepa Errasti Gorroño aktorea da, telebistan nahiz antzerkian aritua, eta gidoilari lanak egindakoa ere bai. Oier Zuñiga Perez de Urabain aktorea eta irudigilea da, antzerki proiektu ezberdinetan ibilia eta publikazio eta afitxen irudiak sortu ditu ere bai.

Sarriugartek eta Hidalgok beren idazle esperientziatik hitz egin ziguten eta Errastik eta Zuñigak antzezle mundutik gehienbat. Eta solasaldiak galdera ezberdinen bitartez egin zuen aurrera. Lehenik, kultura ez heteroarautuaren inguruan hausnarketarik egin den eta horrelakorik badagoen galdera luzatu zitzaien. Orokorrean, denek bat egin zuten esanez adibide eta erreferente batzuk aurki ditzakegula euskal eremuan, baina gehienbat AEBetatik jasotzen ditugula gureak eta ez dagoela artikulatutako kultura ez heteroarautu jakin bat. Sarriugartek bere esparruko hainbat adibide jarri ditu, hala nola, Genero-ariketak liburua edo Ez dok armairu emanaldia. Errastik, aldiz, Lur antzezlana, 80 egunean filma edo Zinegoak zinemaldia aipatu zituen.

Bigarrenik, subkultura baten beharraz eta euskal subkultura bat izateko aukerez hitz egin zuten. Zuñigak eta Hidalgok azpimarratu zutenez, euskal kultura jada subkultura bat da bere horretan, nahiz eta askotan ez garen ohartzen, eta erronka bat da honen barruan LGTB* subkultura bat artikulatzea. Izan ere, Zuñigaren ustetan, garrantzitsua da kolektiboak bere errepresentazioak eta balioak partekatzeko espazioak edo medioak izatea. Honez gain, Sarriugartek industriaren logikatik eta kontsumo eredutik irteteko gure espazioak behar ditugula azpimarratu zuen ere (esaterako, bollo bertso saioak). Eta Errastiren esanetan, antzezle munduan sortzaile gehienen begirada heterosexualak LGTB* pertsonen errepresentazioa mugatu egiten du.

Honi loturik, hurrengo galderan, LGTB* pertsonen erabilpenaz galdetu zitzaien parte-hartzaileei, bereziki antzezle munduan. Hemen, Errastik eta Zuñigak bat egin zuten esandakoarekin, hau da, errepresentazio gutxi daudela eta ez dutela zentralitaterik istorioen/gidoien traman. Eta Zuñigak LGTB* pertsonaiak, normalki, kuotak betetzeko edo “plot-twistak” egiteko izaten direla gaineratu zuen. Bestetik, eta literaturaren dimentsioan zentraturik, Hidalgok armairua baino, probaleku bateko gortina bat ikusten du. Alegia, behin eta berriro egin behar den sartu irtena. Isiltasun bat dagoelako edota gonbidapen sotila ezer ez esateko.

Espazioen inguruan ere, feminismoari buruz galdetu zaie Hidalgo eta Sarriugarteri, ea zein punturaino izan den beren esperientzian askeago jarduteko aterkia. Sarriugarteren aburuz, lortutako guztiak baloratzen dituen arren, egungo egoeran pobrea egiten zaio literatur munduan eskaintzen den aukera feminismoa aitzakia izanik. Gehienetan kuota kontua da eta politikoki zuzena eta beste aliantza batzuen beharra ikusten du. Hidalgoren kasuan, aldiz, zientzia fikzio feministak eman zion aukera LGTB* pertsonak ezagutzeko literatur munduan, nahiz eta bai uste duen "feminismo" hitza askotan komodin bezala erabiltzen dela egungo testuinguruan.

Azken galdera gisa, amesteko ariketa bat proposatu zitzaien, alegia, zein gustatuko litzaieken izatea kultura panorama hemendik gutxira eta zer gustatuko litzaiekeen martxan jartzea. Sarriugartek, liburuen kasuan, berriro azpimarratu zuen kontsumo logikatik irtetearen beharra eta irakurle taldeen bitartez-edo besteekin partekatzeko aukerak sortzea. Errastik argi izan zuen: bere burua justifikatu behar ez duen Indiana Jones marika bat nahi du. Zuñigak, feminismoaren gaiari heldu zion eta honek kultur arloan ekarri dituen aldaketa positiboez aritu zen. Hortaz, feminismoarekin zubiak eta aliantzak eraikitzea beharrezkotzat jo zituen. Hidalgok indibidualismoari eta berdinen arteko lehiari buelta eman beharra aipatu zuen, artikulazioa bera eta gauzak antolatzea garrantzitsutzat hartuz.

Azkenik, publikoari irekitako galderak egiteko aukera, gai ezberdinak irten ziren arren, feminismoaz hitz egin zen gehienbat eta honekin aliantzak sortzeak duen garrantziaz. Aipatutako gaietan bidea irekitzeko, feminismotik sortutako ereduak har ditzakegula behin eta berriz azpimarratuz.

Laburbilduz, solasaldian zehar gai ezberdin asko landu ziren, baina orokorrean elkarren artean lan egiteko beharraz hitz egin zen, baita aktibismotik kulturari eman behar zaion garrantziaz eta etorkizun hurbilera begira ematen has daitezkeen pausuez ere.

LGBT+ euskaraz eta euskaratik: gure borroketan euskarak duen lekuaz eztabaida

Euskara eta sexu askapenaren arteko loturaz hausnarketa egiteko parada ere eskaini zuen jardunaldiak. Eta “LGBT+ euskaraz eta euskaratik: gure borroketan euskarak duen lekuaz eztabaidatuz” ez zen mahai-inguru soila izan, nahiz eta horrela hasi zen. Lehen harriak Raul Lopez Ekai eta Imanol Miner Aristizabalek jarri zituzten. Biak ala biak Ehgamekin lotura izandako ekintzaileak dira, batak Iruñeatik eta besteak Errenteriatik sexu askapen mugimenduan beraien alea jarritakoak. Perspektiba historikoa izan zuten oinarri Ehgamek euskararekin izandako harremana denboraren talaiatik begiratzen laguntzeko. Denboran bidaiatzeko, gainera, mugimenduarentzat hain beharrezkoak izan diren pegatina eta kartelak baliatu zituzten. Aipatu ideien artean, azpimarratzekoak dira euskararen inguruko konpromisoa perspektibatik begiratzearen beharra: une bakoitzak testuinguru berezia ezarri dio euskararen egoerari eta baita haren aldeko konpromisoek hartutako formari.

Aurkezpenaren ostean, hiru kidek haien esperientziaren ateak ireki zizkiguten, oso modu eskuzabalean gainera. Izan ere, norberaren biografia linguistikoak, herrienak bezala, baditu bere zauriak, minak eta korapiloak. Hortaz, hizkuntza mudantzez aritu ginen, aldez aurretik norberarentzat bigarren mailakoa zena politizatu eta lehen lerrora ekartzeaz edo betidanik garrantzitsua izan denaren balioa berresteaz.

Izaskun Aranbarrik urteak eman ditu euskalgintzaren inguruan dantzan, baina hori ez da izan bere dantza bakarra. Bilboko giro bolleroetan bizi izandakoak, euskararen presentzia eskasak sentiarazitakoak eta amatasun bolleroan izandako esperientziak kontatu dizkigu, denak hizkuntzarekin lotzen direnak. Bere ustez, une eta gune askotan zailagoa bilakatu zaio euskalduna izatea ama lesbiana izatea baino, eta horretan testuinguruek zenbat eragiten duten kontuan hartu beharrekoa dela gogorarazi zigun. Euskarak (eta euskaraz hitz egiten duenak) sortzen duen ezerosotasunaz aritu zen ere. Alegia, gure hizkuntzak normaltasun hegemoniko linguistikoa hausteko duen gaitasunaz.

Bestalde, June Fernandez kazetari feministak, bere biografia oinarri, euskararen inguruko jarrera, ezagutza eta erabilerak genero gaiekin duen lotura aztertu zuen, eta sexu askapenaren, feminismoaren eta euskalgintzaren arteko zubiak esploratzeko beharraz aritu zen. Izan ere, euskararena auzi politikoa izanik, ezinbestekoa da mugimendu bakoitzak egindako ekarpenetatik ikastea. Zer harreman dago, adibidez, euskararen arnasguneen eta LGTB* komunitateentzako bizigarri diren “giroko” espazioen artean? Nola jokatu hizkuntza inposatu eta hegemonikoa erabiltzen duenaren pribilegio linguistikoaren talaiatik euskararen alde egin nahi denean? “Nola izan/esan bollera” proiektua aurkeztu zigun ere, hainbat aktibista eta talde bolleroren artean martxan dutena.

Ondoren, aspalditik aktibismo marika anarkistan murgildua dagoen Javi Guadañak bere euskararako bidea azaldu zigun, Extremaduratik Bilbora heldu zenetik egunera arte. Duela 7 bat urte bizi dela Bilbon eta Intifada Marika taldean aritu izan da, hala nola, ekainak 28ko koordinadoran eta Harro! plataforman, zeinak euskarak militantzian duen garrantziaz ohartu eta lehen lerroan jartzen duen. Javiren esanetan, begirada anarkistak zapalkuntza linguistikoaren inguruko hausnarketa egin eta bere pribilegioez jabetzen lagundu zion. Eta hain justuki, euskarari esker bere militantziako kideekin eraiki ditzakeen harreman berriez aritu zen, baita euskarara heldu berria izateaz eta Euskal Herrira beste herrialde batetik etortzea gurutzatzen diren moduaz ere.

Kokapen historiko eta testigantza hauen ostean topaketan zeuden hainbat parte-hartzailek mikrofonoa hartu eta haien iritzi eta bizipenak kontatu zituzten, hala nola, Euskal Herriko leku ezberdinetan euskaraz bizitzeko ditugun baldintzak zeinen aldakorrak diren. LGTB* pertsonok giro euskaltzaleetan, maiz, kide sentitzeko ditugun zailtasunak eta LGTB* giroetan euskaraz bizitzeko ditugunak, are egoera zailak ere, eraso euskarafoboak medio. Euskarak gure identitatea nola eraikitzen duen aipatu zuten ere, eta nola gurutzatzen den gure beste egoera eta ezaugarri batzuekin. Ez ziren ekarpen interesgarriak falta izan, eta elkarrizketa irekia geratu zen, atsedenaldian, afarian eta, ziur aski, gauean zehar bere bidea jarraituz. Etorkizuneko Ehgamentzat eta sexu askapen mugimenduarentzat, oro har, ezinbesteko hausnarketa izan da euskararen ingurukoa, ideiak kokatzen eta ekintza kitzikatzen duten horietakoa.

Sexu askapenaren mugimendua berrarmatzen: 3, 2, 1... Ehgam!

Amaitzeko, 3,2,1... Ehgam! moduan izendatutako parte-hartze saioa izan genuen. Bertan, etorkizuneko Ehgam-ek izan beharreko lan-ildoak, antolaketa moduak eta aktibismo ereduen inguruan amesteko parada izan genuen.

Goiz eta arratsalde modu formal zein informalean Karmelan izan ziren hausnarketa eta ideiei bueltak emanez, nolabait, Ehgam hemendik aurrera izango denaren horretan pentsatzeko, amesteko... Joxemi Zumalabe Fundazioko kideen bide-laguntza izan genuen. Planteatu ziguten parte-hartze eta hausnarketa saioak aukera eman zigun etorkizuneko Ehgam nola irudikatzen dugun marrazteko.

Etorkizuneko egunkarien azalak amesten hasi ginen. Ze lerroburu amesten dugu etorkizuneko sexu askapenerako mugimenduaren garaipen bezala? Beraz, eszenatoki oniriko horiek guztiak paperean jarri genituen eta hasiera polita izan zen etorkizuneko lan-ildo eta borrokak berpentsatzeko. Askotariko titularrak amestu genituen, sabotaje eta ekintza aldarrikatzaileetatik hasi, sistemaren zenbait estrukturen deusezpenetik pasa eta bizi-eredu propio eta askeetan oinarritzen diren komunitateak sortzeraino.

Egunkarietako lerroburuen dinamikak aukera eman zigun hurrengo hausnarketa pertsonalari heltzeko. Izan ere, bigarren zati horretan, etorkizuneko Ehgam-ek izan beharreko lan-ildoak, ekimen zehatzak, aliantzak edota antolaketa eta elkartze maiztasun zein erak pentsatzeko tartea eman zigun. Bakoitzaren proposamen eta hausnarketak talde txikitan partekatzeko aukera ere izan genuen.

Gustura aritu ginen bakoitzaren ideia eta ametsak elkarrekin partekatuz. Amesteko eta etorkizun oparo bat eraikitzeko grina eta gogoak nabariak baitziren. Hau horrela, aurrerago, saio honetan bildutako ideia eta proposamenak jorratzen jarraitzeko saio gehiago izango direla aurreratu genuen.

Ehgam berramesten prozesuaren bigarren saio moduan aukera ezberdinak planteatu ditugu, batera joan ezintasuna egonez gero, aukera egoteko bestera joateko. Hauexek bigarren saioko data eta herriak:

• Abenduaren 10ean, arratsaldeko 18:00etan, Oreretan (tokia zehazteke)
• Abenduaren 11an, arratsaldeko 17:30tan, Izarran (Kultur Etxean)
• Abenduaren 11an, arratsaldeko 17:30tan, Bilbon (Karmelan)
• Azkenik, eta Ehgam berramesten prozesuaren amaiera moduan, egun osoko bilera orokor bat egingo dugu, urtarrilaren 15ean Gasteizen (tokia zehazteke).

Ehgam-en berrameste prozesuko lehenengo saioan parte-hartu ez dutenei ere gonbidapena luzatzen diegu. Anima zaitezte Ehgam berramestera eta berrarmatzera!