#hemeroteca #lesbianismo #testimonios | Txaro Berzosa. «Txotxongilolari gisa aritzeak eragin zidan independente izateko grina»

Berria / Txaro Berzosa //

Txaro Berzosa. «Txotxongilolari gisa aritzeak eragin zidan independente izateko grina»
Galizian jaio zen, baina Tutera du etxe Txaro Berzosak, 9 urte zituenetik. Ekintzaile feminista da, lesbiana, LGTBI mugimenduko kidea, eta artista, zentzurik zabalenean.
Edurne Elizondo | Berria, 2022-09-05
https://www.berria.eus/albisteak/217754/txotxongilolari-gisa-aritzeak-eragin-zidan-independente-izateko-grina.htm 

Etxearen atzeko aldeko arkupean bilatu du aterpe Txaro Berzosak (Cee, Galizia, 1951). Beroak gogor jotzen du Tuteran, baina itzalpean solasaldirako txoko egokia aurkitu du. Herriko besten inguruan erran ditu lehendabiziko hitzak; zezenketak egin dituztela berriz ere, “tamalez”, eta Navarra Sumako udal gobernuak Espainiako banderaz bete duela hiria. Jazz kontzertu batera joan dela erantsi du, musika biziki maite baitu. Musikaria ere bada Berzosa, bertze gauza anitzen artean: feminista, lesbiana eta LGTBI mugimenduko ekintzailea, desgaituen aldeko aktibista, gurpil aulki gaineko dantzaria eta «txotxongilolaria».

Txotxongilolaria?

Antzerkiaren munduko familia bat izan da nirea. Gurasoek eta bertze zenbait senidek antzerki konpainia ibiltari bat zuten Galizian, eta herriz herri aritzen ginen, txotxongilolarien gisa. Haurrok kantatzera eta dantzatzera igotzen ginen oholtzara.

Nolakoa zen mundu hori haur baten ikuspuntutik?

Zoriontsu izan nintzen oholtzan. Aitak ederki azaldu zuen behin; erran zidan guretzat, haurrontzat, konpainia jolas esparru bat zela, eta abenturaz betetako haurtzaroa izan zela gurea. Arrazoia zuen. Haientzat, baina, helduentzat, errealitate gogor bat zen bizimodu hura.

Beharrak eragindakoa?

Baliabideak urriak ziren, eta, herriz herri, errorik ezak hartzen zituen barrutik, horrek eragiten zien tristura. Herri batera iritsi, eta bizilagunen mesfidantzari egin behar zioten aurre. Horrek lotsarazi egiten zituen; gogorra zen haientzat. Guretzat esparru magiko bat zen antzerkia, baina gurasoentzat ez zen samurra izan.

Galizian jaio, eta hangoa duzu familia. Nola iritsi zinen Tuterara?

9 urte nituenean etorri ginen. Osaba bat genuen hemen, eta antzerki konpainiarekin etorri ginen, haren babespean aritzera. Osabaren etxean hartu genuen aterpe. Azkenean, gelditzea erabaki zuten gurasoek.

Eutsi diozu Galiziarekin zenuen harremanari?

Ez naiz anitz joaten, baina lotura emozionala sendoa da. Ez diot izaera horri uko egin nahi. Bizitza osoa egin dut Tuteran, baina hemen bizi den galiziar bat naiz, oraindik ere.

Harat-honat ibili eta gero, nolako esperientzia izan zen Tuteran gelditzea?

Mojen eskolan sartu ninduten, beka bati esker. Oroitzapen onak bertzerik ez dut haurtzaroari buruz. Mojekin egon nintzen batxilergoa hasi arte. Gaztaroa ere ona izan zen; gogoan dut anitzetan joaten nintzela bakarrik, nire gitarrarekin, ibaiertzera edo bertzera, jotzera. Familiarekin txotxongilolarien gisa emandako denborak eragin zidan independente izateko grina hori, nik uste. Lagunak banituen, baina disfrutatzen nuen bakarrik egonda.

Bakarrik, baina musikarekin?

Bai, beti. Musika talde batean nago: Cuatro Al Son. Bakarrik ere aritzen naiz. Musika maite dut. Bestetan, jazz kontzerturen bat entzutera joateko baino ez naiz atera etxetik.

Tuterako besten hasierako txupinazoan, euskararen ofizialtasuna exijitzen zuen pankarta bat zegoen plazan. Zaharrak berri Erriberan?

Lotsagarria da, oraindik ere, euskararen kontrako jarrerak izatea. Euskara bertako hizkuntza dela ukatu nahi izatea irrigarria da, baina hori egiten dute. Aspalditik dugu ikastola Tuteran. Gogoan dut hasieran haurrek espaziorik ez zutela eskolatik kanpo euskaraz aritzeko, baina orain egoera bertzelakoa da; mugimendu handia dago, eta euskararen kontra egiten jarraitu nahi izatea lotsagarria da. Batzuek oraindik ere euskara erabiltzen dute ETArekin lotzeko dena. Martxoaren 8an, emakumeok jarritako pankarta kentzea agindu zuen udalak, ofiziala beraiena zela erranez. Gurea euskaraz ere bazegoelako kendu zuten. Ingelesarekin ez dute arazorik, baina euskara ez dute ikusi ere egin nahi.

1979an sortu zenuten Tuterako Emakumeen Batzarra. Zu izan zinen sortzaileetako bat, hain zuzen. Nolakoa izan zen garai hura?

Feminismoa behar genuen, eta horregatik sortu genuen taldea. Garai hartan, feminismoa bekatua zen; erreferente gutxi genuen, eta gure kabuz saiatzen ginen trebatzen. Anitz irakurtzen genuen, eta gure artean eztabaidatzen genuen. Dolores Julianok anitz lagundu zigun, adibidez; behin baino gehiagotan ekarri genuen.

Batzarra sortu zenuen, eta mugimenduan jarraitzen duzu. Zer aldatu da?

Egungo batzarraren oinarria da 1979an martxan jarri genuen harena. Orain, Martxoaren 8ko Plataforman egin dugu bat ia talde guztiek. Azkenaldian, sortu dira kolektibo berriak ere. Gauzak aldatu egin dira, baina sentsazioa dut aspaldi gainditu genituen eztabaidak itzultzen ari direla.

Nolako eztabaidez ari zara, zehazki?

Transen ingurukoak, edo pornografiaren eta prostituzioaren ingurukoak, adibidez. Iruditzen zait badela feminismo erreformista bat, instituzionala, eta zarata handia egiten ari dela. Azkenaldian, gazteen artean anitz ari dira zabaltzen pornografiaren kontrako diskurtso bat, adibidez. Pornografia guztia sexista dela erratea ez da egia, ezta ona ere. Pornografia prostituzioarekin lotzen dute. Pertsonen salerosketaren aurka gaude denok, noski, baina prostituzioaren arloan beren hautuz ari diren emakumeen eskubideak bermatu behar direla uste dut, eta, batez ere, jarrera maternalistak baztertu behar ditugula, eta prostituzioan ari direnek errateko dutena entzun behar dugula.

Feminismotik garatu duzu LGTBI mugimenduaren barruko zure bidea. Nolakoa izan da uztartze hori?

Tuteran emakumeen batzarrak antolatu zuen Ekainaren 28ko lehendabiziko manifestazioa. Hasierako militantzia gogoan dut, dena egiten genuela eskuz. Gogoan ditut hasierako kartelak! Karrikara atera eta paretetan jartzen hasi ginenean, gure atzean entzuten genituen herritarren komentarioak: “Baina hori ezkonduta dago!”. Emakumeen batzarrean hasitako lana garatu genuen, eta Nafarroako EHGAM sortu genuen gero; Lumatza sortzea izan zen hurrengo urratsa. Pausoak eman ditugu, baina oraindik ere bada anitz egiteko. ‘Marikoi’ hitza irain gisa erabiltzen segitzen duten bitartean, bada lana egiteko.

Lesbianen errealitatea are ezkutuago gelditu da?

Neurri batean. bai. Baina uste dut orain karrikan gaudela. Erasoak gertatzen dira oraindik ere, baina ari gara aurrera egiten.

Zein izan da zure esperientzia?

Sumatu ditut begiradak, baina aske sentitu naiz beti. Ez diet begirada horiei jaramonik egin. Sexu askatasuna defendatu dut beti, bai eta sexualitatea berezkoa dugula ere; jaiotzen garen unetik hil arte. Nik ez dut inolako armairutik ateratzeko beharrik izan inoiz. Zer da hori, gainera? Maria del Monte abeslaria armairutik atera dela erran dute berriki Espainiako hedabide guztiek. Inoiz ez da inolako armairutan egon, ordea! 30 urte egin ditu bikotekidearekin, jendaurrean.

Barrikada aldarrikatu duzu; politika instituzionalaren arloan ere aritu zara, nolabait: Ezkerra koalizioaren zerrendako kide izan zinen 2011ko udal hauteskundeetan. Zergatik?

Deitu ninduten, eta zerrendan egotea erabaki nuen. Babesa eman nien, baina barrikada ahaztu gabe. Emakumearen Kontseiluan banago, emakumeon kolektibo gehienak hor daudelako, eta modu bakarra delako gure iritziak eta kritikak erdigunean jartzeko.

Ezkerrak Tuterako alkatetza lortu zuen 2015ean. Navarra Suma dago azken hauteskundeetatik aurrera. Zer giro?

Larrartek [2011-2015 arteko alkateak] anitz bultzatu zuen parte hartzea. Navarra Sumarekin, berriz, okerrera egin dugu. Ezkerrak alkatetza lortu aurreko egoerarekin alderatuta ere, okerrera egin dugu. Lehen, behintzat, hitz egiteko aukera zegoen, neurri batean. Orain, ez. UPNk PPrekin bat egin eta gero, udal politika beldurgarri bilakatu da.

Erriberako agenda politikoko auzietako bat da Bardeako tiro eremuarena. Konponbiderik badela uste al duzu?

Zaila iruditzen zait, egia erran. Dirua dago tartean, diru anitz, eta zaila da horri aurre egitea. Noski, ez da aitzakia azpiegitura horri eusteko. Gerra entseatzeko toki bat da tiro eremua. Ez du inolako zentzurik, eta are gutxiago natur parke baten erdian.

Zuk erdigunean jarririko bertze gaietako bat da desgaitasunarena. Duela zenbait aste, ‘elbarri’ edo ‘desgaitu’ hitzak aldarrikatu zituen Itxi Guerra ekintzaile antikapazitistak. Zer deritzozu?

Nik ‘dibertsitate funtzionala’ esamoldea erabiltzea ontzat jotzen dut. Ez dut batere maite ‘minusbaliotasun’ hitza, ordea. Itxi Guerraren mezua ere interesgarria iruditzen zait, aldarrikatzea eta gure egitea gure kontra erabili izan dituzten hitzak.

Kapazitismoaren kontrako barrikadan ere bada zer egin oraindik?

Anitz dago egiteko. Tuteran, hamaika adibide aipa ditzakegu.

Zein, adibidez?

Aparkatzeko tokiena da bat. Udalak kendu egin nahi izan ditu desgaituentzako tokiak. Kontua da eremu urdinean doan aparkatu ahal izanen dugula orain, eta, ondorioz, udalak nahi zituen guretzat gordetako tokiak kendu. Azkenean, atzera egin dute. Osoko bileran egon ginen, eta argi utzi genuen gure aparkalekuek tamaina berezia dutela espazio gehiago behar dugulako, aulkia atera ahal izateko, eta ohiko tokiak ez direla egokiak guretzat, doan izan arren. Atzera egin dute azkenean, zorionez.

Musikaria eta dantzaria bazara. Kulturaren esparruan, irisgarritasuna bermatuta dago?

Ez, hor ere bada lana egiteko. Antzokietan, adibidez, oztopo anitz dago. Eta oholtzara igotzeko arazorik ez dagoenean, oztopoak bertze nonbait daude: Tuterako Gaztanbide antzokian, adibidez, aldagelak txikiak dira; nik erabiltzeko moduko komunik edo dutxarik ez dago. Ikus-entzule gisa joaten naizenean ere, gaizki. Aulkia erabili behar dugunontzako tokiak atzean gordetzen dituzte beti. Izkina batean nahi gaituzte. Eta ni ez nago prest izkina batean gelditzeko.

• Motzean
• Zure abesti bat? ‘Nuevas dosis’ izenekoa. Anitz erran ditzaket; finean, nireak dira! Baina hori hautatuko nuke, aldarri- katu nahi baitu ezin garela ohi- tu eguneroko berri txarren dosira.
• Bertze norbaiten abesti bat? ‘Azzurro’, Adriano Celentanorena. Ez dakit zer duen abesti horrek, baina kontua da pozten nauela entzuten dudan bakoitzean; altxatu egiten nau. Barrikadak aipatu dituzu zeurezko tokitzat.
• Zure borroketan, zer erreferente duzu? Barrikadetan egon nahi duen pertsona bat naizenez, pertsona jakinak bainoago mugimenduak ditut erreferente, kaleko mugimenduak. Helburu komunen inguruan batzen diren pertsonek osatutako mugimenduak aldarrikatzen ditut nik.
• Zerk kezkatzen zaitu gaur egun? Urrun sumatzen ditudala, oraindik ere, benetako aldaketak; egiturazkoak eta sakonak diren aldaketak. Etsipenak hartzen zaituenean, zer egiten duzu? ‘Azzurro’ entzun!

#hemeroteka #lgtbi #zaharrak | Aniztasunaren zimurrak

Berria / Alizia Izal, Jose Ignacio Sanchez eta Txaro Berzosa //

Aniztasunaren zimurrak.
Azken urteetan, hizpidera ekarri da LGTBI pertsonen zahartzaroaren gaia. Ohiko zailtasun eta estigmei, sexu eta genero disidentziak dakarren diskriminazioa gehitzen zaie. Ongi bizitzeko tresnak eskatu dituzte, eta egoitzak eta erretiratuen elkarteak gune egokiak izan daitezela.
Iker Tubbia | Berria, 2022-06-04
https://www.berria.eus/paperekoa/1876/038/001/2022-06-04/aniztasunaren-zimurrak.htm 

Kanpoan bizi arren, armairua hor dago, eta hartara itzultzeko arriskua ere egon liteke. Zahartzaroan, esaterako, asko dira beren burua berriz ere armairu barruan gordetzera beharturik ikusten dutenak. Betiere gizartearen LGTBIfobiak bultzatuta, zenbait eremutan are nabarmenagoa izaten baita: zahar etxeetan eta erretiratuen elkarteetan, esaterako. Zahartzaroak dituen estigma eta bazterketei, sexu edo genero disidentziak dakarren zokoratzea gehitzen zaie horrela.

Azken urteetan, zahartzaroaren gaiari heldu diote LGTBI elkarte anitzek. Pandemiak eta konfinamenduak ere ekarri zuten kezka hizpidera, itxialdiak ekarritako bakardadeari lotuta batez ere. Izan ere, gaia aztertu duten ikerketen arabera, bakardadearen arazoa handitu egiten da LGTBI pertsona zaharren artean.

Gaiari heltzeko beharra ikusi dute Iruñean. Harrotu LGTBI udal zerbitzua saiatu zen martxoan zaharren talde bat biltzen, haien kezkak, beharrak eta hausnarketak azaldu zitzaten. Baina ez da kontu erraza; aurrerago saiatuko dira taldea sortzen. Bilbon bai, han sortu zuten Zaharrok taldea, Aldarte gay, lesbiana eta transexualen arreta zentroan. Pandemiak eten zuen haren jarduna, baina, orain, berriz ere martxa hartzen dabiltza. LGTBI pertsona zaharrak biltzen ditu, solasean aritzeko eta sareak sortzeko. Getxon (Bizkaia), ‘Gu ere bagara’ proiektua abiatu dute Julen Nafarratek eta Ines Bermejok, 65 urtetik gorako LGTBI pertsonen bizipenak jasotzeko eta errealitate hori ikusgai egiteko asmoz.

Jose Ignacio Sanchez homosexuala da, eta 78 urte ditu. Gogorarazi du zisheterosexualek dituzten arazo berak dituztela LGTBI pertsonek: «Mina duzu belaunean eta aldakan, osasun zerbitzua makurtu da, osasun etxeetan ez daude geriatrian adituak diren medikuak, eta pentsioak urriak dira». Hala ere, onartu du badirela arazo eta kezka gehigarriak. Zaharrok taldearen sortzaileetako bat da, eta taldea sortzeko arrazoiak azaldu ditu: «Gay memoria historikoa lantzeko sortu genuen, eta pertsona zaharrak laguntzeko: babestuak sentitu daitezen, ez daitezen bakarrik sentitu, eta jakin dezaten hemen badutela toki bat». Gogora ekarri du 80 urtetik gorako gizon bat sartu zela taldean, oraindik armairutik atera gabea. Sare bat da, beraz, eta toki seguru bat.

Txaro Berzosak 71 urte ditu, eta lesbiana da. Nafarroako Erriberan aitzindari izan zen LGTBI mugimenduan. «Norberak izan dituen bizipenen araberakoa da zahartzaroa. Ni kontent nago neure buruarekin», kontatu du. «Zahartzaroan irainak edo diskriminazioa jasaten ahal dituzu, baina bizitza osoan bezala: aldeko inguruak badaude, baina baita kontrakoak ere. Zer jarrera hartzen duzun da gakoa». Haren kezka orokorragoa da: «Egoitzen ereduak kezkatzen nau, oro har. Ezin da askatasunez bizi, eta uste dut aldatu beharrekoa dela hori».

Alizia Izal 63 urteko emakume transexuala da. Zahartzaroa gertuago ikusten du urteak bete ahala, baina, dena den, zahartzaroko errealitatea oso gertutik bizi du, Iruñeko zaharren egoitza batean lan egiten baitu. Datu argigarri bat eman du: «Egoitzan 160 egoiliar inguru bizi dira, eta ez dut ezagutzen LGTBI den inor. Oso arraroa da bat bera ere ez egotea. Zerbaitek huts egiten du». Ezin da egoera ulertu pertsona haien bizipenei erreparatu gabe. Izalek gogora ekarri du gaur egun 80 urtetik gora dituztenen gaztaroan jazarri egiten zitzaizkiela LGTBI pertsonei Hego Euskal Herrian, Francoren diktaduraren legeen bidez. «Egoiliar batzuk agian ez dira inoiz armairutik atera, eta orain, errazagoa den honetan, baliteke pentsatzea jada ez duela merezi», azaldu du Izalek. «Esperientzia negatiboa izan da askorentzat, errepresioa jasan dute, eta ez dira gutxi haien sexualitatea bekatu gisa ikusten dutenak».

Bakardadearen arazoa
Sanchezek argi du zein den zahartzaroko arazorik handiena: bakardadea. LGTBI jendearen kasuan, are handiagoa izaten da bakardadean bizi direnen kopurua, gainera. «Adin batetik aurrera, zaila izaten dugu bikotekidea lortzen. Nik zortea izan dut, 73 urterekin bikotekidea dudalako, nahiz eta kanpoan izan», kontatu du Sanchezek.

Bakardadea, ez bakarrik bizitzea. Zaharren egoitzetan, adibidez, bada bakarrik geratzen denik. «Egoitzetan ezin da zokoratu jendea bere sexu joerarengatik», esan du Sanchezek. «Bi pertsonak elkarrekin bizi nahi badute, bikote izan zein ez, horretarako aukera izan behar dute. Agian, kidetasunagatik egon nahi dute elkarrekin; pentsa, gay zara, eta luma handia duzu, eta ez duzu nahi inork deus esaterik zure logelan».

Jose Manuel Rodriguez fisioterapeuta da. Nafarroako 11 egoitzatan aritu da lanean; orain, osasun mentaleko zentro batean ari da. Hark argi du: «Zaharren egoitzak leku arrotzak dira LGTBI pertsonentzat. Oso ohikoa da marikoi edo puta hitzak erabiltzea iraintzeko. Langileok badakigu gertatuko zaigula; okerrena da egoiliarrek horrelakoak jasan behar dituztela, beren etxean». Rodriguezek uste du horrelako egoitzak «mikroburbuilak» direla. «Zaila da egoiliarren pentsatzeko manera aldatzea, baina, instituzioak ez badu gaia lantzen, nekez egin liteke aurrera». Egoiliarrak jada zaharregiak direla uste dute batzuek, jada ezin dela egoera aldatu. Ez du zertan hala izan: «Esan behar zaie ezin diotela jendeari marikoi, bollera edo puta deitu».

Izali gertatu zitzaion: egoiliar batek transexuala izateagatik iraintzen zuen. «Hilabeteak behar izan nituen, baina, azkenean, lortu nuen egoera iraultzea, eta, orain, errespetuz aritzen zait, eta nirekin beste batzuekin baino konfiantza handiagoa du. Baina ez dira egoera errazak; are gutxiago biktima bazara».

Sanchezek uste du gaia lantzeko premia dagoela: «Zaintzaileek sentsibilitate handiagoa izan beharko lukete egoiliarren sexu joerarekin. Asko armairura itzuli dira, eta armairuak ilun-ilunak dira, eta usain txarra dute». Ezagutzen du zaharren egoitzan sartu aurretik homosexuala zela argi erakusten zuen pertsona bat orain nahiago duena «ohatze azpian» ezkutatu. Halakoak eragozteko, lanketa egin behar da: «Ikastaroak edo hitzaldiak eman daitezke LGTBI jendea hobe trata dezaten». Gauza bera uste du Rodriguezek: «Mahai inguruak egin daitezke, filmak paratu, galderak egiteko tarteak eskaini...».

Izalek uste du inportantea dela egoitzetan LGTBI jendea bilatzea. «Lan hau ezin da kartelekin egin. Jendea banaka-banaka ezagutu behar da. Oso ezkutatuta dago gai hau, ‘bullying’-a jasan dezaketelako». Alde horretatik, LGTBI langileek motiba ditzakete egoiliarrak. «Batzuetan, aski da zaren bezala agertzea, alai, ikus dezatela zoriontsu zarela».

Rodriguezek zahar etxe batean gertatutakoa kontatu du: «Egoiliar batek besteari marikoi deitzen zion, etengabe. Irainak jasateaz nazkatu zenean, jo egin zuen besteak. Bada, biktima izan zen konfinatu eta azkenik egoitzaz aldatu zutena». Ez hori bakarrik: «Batzuetan, ez dakigu nola artatu ongi jende trans edo ez-binarioa. Lanean aritu nintzen tokietan, ez nuen aurkitu formakuntza edo mahai inguru bat langileekin gai hauek lantzeko. Ez da hain zaila».

Etxe kolaboratiboak?
Horiek horrela, batzuek uste dute LGTBI pertsonentzako egoitzak edo etxe kolaboratiboak irtenbide bat izan daitezkeela. Izalek nahiko luke Nafarroako herri huts batean halako etxe kolaboratibo proiektu bat sortzea, LGTBI pertsonak edo errealitate horiek baztertzen ez dituztenak bilduko lituzkeena. Rodriguez azkenean gauzatu ez zen halako proiektu batean aritu zen lanean. «Uste dut etxe kolaboratiboen eredua onuragarria dela guziendako; ondoan bizilagunak izateko mentalitatera itzultzea litzateke», esan du. «Zure bizitzaren berri duen eta babesten zaituen jendearekin bizitzeko aukera litzateke». Alternatiba gisa ere ikusten ditu zahar etxeetako egoera aldatzen ez den bitartean.

Berzosak «zalantza handiak» ditu halako proiektuez hitz egitean. «Alde batetik, ghettizazioa bultzatzea ekar dezake horrek. Ulertzen dut aldeko inguru batean egotea dela helburua, baina hori ere erlatiboa da: LGTBI kolektiboaren barruan denetarik dago».Ostatuekin alderatu du: «LGTBI tabernak hasi zirenean, tabernan erregina zinen, baina, gero, etxera itzuli behar zenuen. Tarte jakin batean irtenbidea izan daiteke, baina aferak ohiko tabernetan elkartzen hasi ginenean hartu zuen balioa».

Aniztasuna normalizatzearekin batera aldatuko dira errealitateok, baina zahartzaroa ongi bizitzeko aukera behar dute pertsona guziek, orain, zain egon gabe.