#hemeroteka #lgtbi #harrotasuna | Eurak eta gu?

Irudia: Gaur8

Eurak eta gu?
Xabier Izaga | Gaur8, 2018-06-30
https://www.naiz.eus/eu/hemeroteca/gaur8/editions/gaur8_2018-06-30-07-00/hemeroteca_articles/eurak-eta-gu

Aurrera egin dugu. Gaur egun –ez horren aspalditik, ordea– homosexualitatea edo transexualitatea ez dira gaixotasuna, ez arimakoa, ez gorputzekoa. Gaur egun LGTBI kolektiboko lagun asko ezagutzen ditugu... baina oraindik ere, «baina» ugari iristen zaizkigu gogora, eta, inguru «aproposean», ahora. Gaur egun edozein filmetan agertzen dira LGTBI kolektiboko lagunak naturaltasun osoz... ukitu progrea edo komikoa emateko osagarri gisa. Gaur egun jendartean onartuta daude, baita, neurri batean, legeetan ere, baina oraindik ere nerabe transexual baten suizidioak edo LGBTIfobia oinarri duten erasoek asaldatu egiten gaituzte maiz, maizegi.

Aurrera egin dugu, zalantzarik gabe. Gizarte hobea dugu, ez dakit justuagoa baina bai justiziazaleagoa, eurei esker. Aurreiritziak eta tabuak hausten goaz edo, hobeto esateko, eurek hautsi dizkigute. Eta eurek erakusten duten harrotasun bera erakutsi beharko genuke, eurei eskerrak ematearekin batera. Harrotasun bera borroka bereko kide gisa, helburu berbera ipar. Eurak ere gu direlako, gu ere eurak garelako.

#hemeroteca #homofobia | Aimar Rubio: «Homosexualitatea birkriminalizatzen ari da munduan»

Aimar Rubio · Ikerlaria eta Aministia Internacional-eko kidea: «Homosexualitatea birkriminalizatzen ari da munduan»
Afrikako homofobiari buruz osatu du bere doktorego tesia Aimar Rubiok. Hegoafrikan igaro dituen hiru hilabeteetan, bertatik bertara ezagutu ahal izan du kontinente beltzean homosexualek pairatzen duten egoera.
Julen Larrañaga | Gaur8, 2015-06-27
http://www.naiz.eus/eu/hemeroteca/gaur8/editions/gaur8_2015-06-27-07-00/hemeroteca_articles/homosexualitatea-birkriminalizatzen-ari-da-munduan

Gezurra badirudi ere, gaur egun maitasunak delitu izaten jarraitzen du munduko hainbat lekutan, bai behintzat maitasun hori sexu bereko pertsonen artekoa denean. Zigorrak nahieran aurki ditzakegu mundu zabalean: Ugandan, adibidez, heriotza zigorra ezartzen diete «homosexualitatea praktikatzen» dutenei; Iranen, latigoarekin jotzen dituzte; Aljerian, bizi osorako kartzelan sartzen dituzte. Baina homosexual izatea delitu ez den herrialdeetan ere, kolektibo horrek pairatzen duen jazarpena eguneroko ogia da eta, zoritxarrez, ez bakarrik Afrikan. Horixe ohartarazi du homosexualen eskubideen alde Amnistia Internacional erakundean lan egiten duen Aimar Rubiok (Getxo, 1984).

Zientzia Politikoetan lizentziaduna, Nazioarteko Ikasketetan masterra egina dauka Rubiok, eta Afrikako Homofobiaren inguruan osatu du doktoretza, “Sexual orientation, violence and human rights in Africa: South African case study” izenburuko tesia defendatuz.

Afrikako homofobia aztertu duzu. Zergatik homofobia eta zergatik Afrikan?

Zientzia Politikoak ikasten hasi nintzenetik nire lanak lotura handia izan du Afrikako gaiekin, batez ere giza eskubideen arloan. Afrikako kultura, hizkuntza eta ohitura anitzek nire jakin-mina piztu izan dute betidanik, eta Afrikatik datozen albiste eta gertaerak interes bereziarekin jarraitu izan ditut beti. Bestalde, ni neu ere homosexuala naiz eta txikia nintzenetik, bai ikastolan eta bai kalean, eraso homofoboak jasan ditut, beste lesbiana edo gay askok bezala. Horrela ba, orain dela bost urte, Afrikatik zetozen gay eta lesbianen giza eskubideen inguruko albiste lazgarriek nire arreta piztu zuten, eta gai horren inguruan lan egiteko gogoa piztu zidaten.

Zure lana burutu ahal izateko Hegoafrikara joan zinen. Non mugitu zinen eta zer egin zenuen?

Hiru hilabete eman nituen Johannesburgon, eta batez ere elkarrizketak egiten eta ‘Gay and Lesbian Memory in Action’ erakundearen artxiboak ikertzen aritu nintzen. Erakunde horretan Afrikako LGTBI (Lesbiana, Gay, Transexual, Bisexual eta Intersexual) historiari buruzko milaka dokumentu dauzkate, eta izugarria da homosexualitatearen memoria historikoaren alde egiten duten lana. Pretoriara eta Lurmutur Hirira ere joan nintzen. Bertan, LGTBI aktibista, ikertzaile, mediku, kazetari eta homosexualen eskubideak defendatzen dituzten apaiz kristau zein musulmanei egin nizkien elkarrizketak, homofobiaren jatorriak eta ondorioak aztertzeko.

Kontraste ugariko herrialdea aurkitu omen zenuen. Zer zentzutan?

Bai, Hegoafrika kontraste izugarriko herrialdea da. Desmond Tutuk eta Nelson Mandelak ‘Ortzadar Aberria’ (Rainbow Nation) deitu zioten Hegoafrikari, herrialdeak duen biztanleriaren aniztasunagatik. Zoritxarrez, Apartheid garaiko desberdintasun sozio-ekonomikoak ez dira gainditu oraindik, eta beltz edo mestizo askok pobrezia jasaten jarraitzen dute. Kontraste handia dago biztanleria zuriaren eta zuriak ez diren pertsonen artean. Hegoafrikako biztanleen %10 inguru soilik dira zuriak, baina beraiek dira herrialdeko aberastasunaren zati handienaren jabe. Baina, gauza guztien gainetik, musikaren, kolorearen, iraultzaren eta borrokaren herrialdea da Hegoafrika.

Kontrasteak homosexualitatearen esparrura ere hedatzen omen dira…

Bai. Apartheid garaian homosexualitatea kriminalizatuta zegoen, baina trantsizio garaian (1994tik aurrera) Hegoafrikak munduko konstituzio aurrerakoiena onartu zuen. Gaur egun, sexu bereko pertsonen arteko ezkontzak eta adopzioak legalak diren Afrikako herrialde bakarra da. Horrez gain, konstituzionalki debekatuta dago orientazio sexual eta nortasun identitatearen inguruan inor diskriminatzea. Zentzu horretan, munduko legedi aurrerakoienetakoa da Hegoafrikakoa. Errealitatea, ordea, kontraesankorra da, eta homofobia izugarria da kalean; zoritxarrez, oso arruntak dira irainak, jipoiak, diskriminazioa, bazterketa soziala, bortxaketak, baita hilketak ere.

Hegoafrikatik kanpo, Afrikako beste herrialde askotan homosexualek bizi duten egoera benetan kezkagarria da. Non ematen dira kasurik larrienak?

Kontuan izan behar da homofobia gaitz global bat dela eta mundu osoan ematen dela, egunero. Gainera, diskurtso eta praktika homofoboak gune guztietan gertatzen direnez –bai alor publikoan, bai pribatuan–, kasurik larrienak zeintzuk diren zehaztea zaila egiten da. Bestalde, kontutan eduki behar dugu Afrika kontinente erraldoia dela, oso handia eta oso anitza, nahiz eta askotan entitate homogeneo bat bezala hartzen dugun. Zaila da osotasun hori kontuan izanda hitz egitea; baina ez, datuek ez diote gezurrik: gaur egun, Afrikako 54 herrialdeetatik 38k era batera edo bestera kriminalizatzen dute homosexualitatea, eta horietako lautan legalki heriotza zigorra aplikatzen zaie homosexualei: Mauritania, Nigeria, Somalia eta Sudanen, hain zuzen. Malin, adibidez, ez dago inolako araudirik homosexualitatearen eta sexu aniztasunaren kontra, baina biolentzia eta hilketak eguneroko ogia dira. Ugandan, Nigerian, Ghanan, Senegalen, Kamerunen edo Zimbawen ere, bai sozialki eta bai politikoki, homofobia eta matxismoa oso hedatuta daude gizartean.

XXI. mendean, zergatik jarraitzen du gobernu askok homosexualak hain bortizki zigortzen? Zeintzuk dira arrazoi nagusiak?

Zalantzarik gabe, erlijioak eta fundamentalismo itsuek zerikusia daukate horretan. Egin diren ikerketen arabera, Afrikako homofobia Estatuaren eta agente erlijiosoen arteko dialektikan babesten eta mantentzen da. Homosexualitatea kriminalizatzen duten diskurtso erlijioso eta fundamentalistek gutxiengo sexualen aurkako erasoak legitimatzen dituzte. Erlijioaren eragina eta garrantzia handia da Afrikan, jarraitzaile asko dituelako eta azkar hedatzen delako kontinente guztian. Ugandan, esaterako, agerikoa da eliza ebanjelikoa eta zenbait talde fundamentalista gobernuaren agendan sartu direla, eta Kamerunen ere berdina gertatu da, kasu horretan, eliza katolikoarekin.

Munduko herrialde gehienetan aurrerapenak eman dira: sexu bereko bikoteen ezkontzak onartu dira, adopzioak ahalbidetu dira… Kontrako norabidea hartzeaz gain, jarrerak gogortu dituzte herrialde askok. Zergatik?

Sexu askapenaren gaiak oso urduri jarri ditu hainbat herrialde. Errusia, Uganda edo Iranek, esaterako, beraien soberania mehatxatuta ikusi dute mendebaldetik esan dietenean inor ez diskriminatzeko lege aurrerakoiak bultzatu behar dituztela. Zenbait herrialde erasota sentitu dira, nolabait esateko. Nazio Batuen Erakundeko eztabaidetan oso argi ikusten da bi bando osatu direla auzi horren inguruan: alde batetik, mendebaldeak LGTBI eskubideak defendatzen ditu; eta, bestetik, sozioekonomikoki ahulagoak diren herrialdeek homosexualitatea kriminalizatzeko beraien eskubidea aldarrikatzen dute. Mendebaldean ematen ari diren aurrerapausoak direla-eta, erreakzio moduan gero eta herrialde gehiago ari dira legediak aldatzen eta gogortzen, kartzela zigorrak edo heriotza zigorrak areagotuz, adibidez.

Hegoafrikako homosexualekin esperientziak partekatu dituzu. Nolakoa da beraien egunerokoa?

Homofobia eta matxismoa gogor ematen den guneetan, ezkutuan bizi dute gehienek beraien sexualitatea. ‘Bizitza heterosexualak’ bizi dituzte homosexual askok Afrikan, ezkondu eta seme-alabak izaten dituzte. Beraien nahi sexualak sekretuan praktikatzen dituzte, isilpeko toki klandestinoetan, inolako babesik gabe, eta gaixotasun sexualen mehatxupean. Datuen arabera, azken hamarkadan homosexualitatea birkriminalizatu duten Afrikako herrialdeetan Giza Immunoeskasiaren Birusa izugarri igo da, homofobiak ezkutuko eta babesik gabeko topaketa sexualak bultzatzen baititu. Aldiz, beraien sexualitatea publikoki adierazten dutenek giza eskubide urraketa ugari jasaten dute eta beraien bizitza arriskuan egon ohi da.

Gizonezkoen inguruan maiz hitz egiten da. Zer gertatzen da lesbiana afrikarren kasuan?

Historikoki, gizonen arteko erlazioak kriminalizatu izan dira soilik. Patriarkatuarentzat emakumeak ugalketa unitateak izan dira eta emakumeen sexualitateari ez dio inork inolako arretarik jarri. Azkenengo hamarkada honetan, ordea, gero eta herrialde gehiago ari dira beren legediak aldatzen, emakumeen plazera ere kontrolatu nahi dutelako orain. Zentzu horretan, Afrikan gertatzen ari den birkriminalizazioa emakume lesbianei begira ematen da batez ere. Hegoafrikan emakume askok pairatzen dute diskriminazioa, batetik, lesbiana izateagatik, baina, bestetik, baita emakume izateagatik, beltza izateagatik, txiroa izateagatik eta gaixotasunen bat izateagatik ere. Diskriminazio askok bat egiten dute; izan ere, homofobia inoiz ez doa bakarrik, eskutik doa bestelako jarrera bortitz batzuekin. Hegoafrikan emakumeen aurkako indarkeria hedatuta dago, eta matxismoak inpaktu handia dauka emakume guztien bizitzetan, batez ere maila ekonomiko baxuenekoen artean. Testuinguru horretan, lesbianen aurkako biolentzia ugaritu egin da.

Bisexualen edo transexualen kasuan, nola dago egoera?

Pertsona transgeneroek eta transexualek giza eskubideen urraketa bereziki larriak pairatzen dituzte mundu osoan. Bazterketa sozial izugarria bizi dute, isolatuak izaten dira alor publiko eta pribatuetan, eta askorentzat, prostituzioa izaten da aterabide bakarra. Hala ere, Afrikan gero eta gehiago dira transgenero eta transexualen alde lanean ari diren aktibistak, eta solidaritate sare garrantzitsuak eratzen ari dira azken urte hauetan. Egia da, hala ere, hainbat lege aldatu beharko liratekeela pertsona horiek egunerokoan beharrezko dituzten agirietan izena eta sexua aldatu ahal izateko.

Egoera larrienen aurrean babes internazionala edo kanpoko esku-hartzea beharrezkoa direla uste duzu?

Babes internazionala eskatzea, erbesteratzea edo asiloa lortzea, irtenbide posibleak izan daitezke pertsona askorentzat. Hala ere, oso gutxik lortzen dute. Homosexualitatea legala den herrialdeetan, mendebaldean batez ere, ez baita erraza onartua izatea, baliabide ekonomiko minimo batzuk behar dira horretarako, eta normalean Europan edota Ipar Amerikan oztopo asko jartzen zaizkie asilo eskatzaileei. Tristea da mendebaldeko hainbat gobernu publikoki homofobia salatzen entzun eta gero, benetan erbesteratzeko aukerarik eskaintzen ez dutela ikustea. Nazioarteko erakundeek seriotasun handiagorekin hartu beharko lukete gai hau eta halako egoerak bizi dituzten pertsonak lagundu beharko lituzkete hitzarmen internazionalak bideratuz. Gainera, homofobiaz gain, arrazismoa, xenofobia, islamofobia, matxismoa eta serofobia ere jasan behar dituzte askok; izan ere, esan bezala, homofobia ez dator inoiz bakarrik. Homofobiarekin amaitzeko sexu indarkeriarekin eta matxismoarekin ere amaitu behar da, eta horretarako baliabide politiko, legal eta material gehiago jarri behar dira martxan, bai Afrikan, baita mundu osoan ere.

Aktibismoan aritzen direnek zer kontatu dizute?

Guk uste baino aktibista gehiago dago Afrikan; batzuk homosexualak dira, eta diren bezala agertzen dira, baina, gehienek, arrisku asko hartzen dute beren gain. Egoera zaila bizi dute, baina albiste edo gertaera lazgarri batetik beti atera daiteke zerbait positiboa. Esparru honetan borrokan dabiltzan milaka aktibista anonimoen esperientzia guztiz aberasgarria da. Gaur egun, jende asko dabil borrokan, maitasuna delitu izan ez dadin aldarrikatuz. Era berean, azpimarratu behar da badaudela heterosexualak diren aktibistak ere LGTBI pertsonen alde lanean dabiltzanak: Alice Knom abokatua, Kamerunen, baita apaiz batzuk ere, Christopher Senyonjo Ugandan, edo Desmond Tutu bera, Hegoafrikan.

Europan, oro har, nola ikusten duzu homosexualitatea gaur egun?

Azken hamarkadetan aurrera egin da, baina azken urteotan atzerapausoak ere eman dira, eta, batez ere, Europa ekialdeko herrialde askotan nabarmen egin du gora homofobiak. Alde batetik, mendebaldean egin diren aurrerapausoak direla-eta, erreakzio negatiboa eman da ekialdeko herrialde askotan: Serbian, Errumanian, Azerbaijanen, Errusian… Bestalde, eta Errusian batez ere, azken urteotan eliza ortodoxoaren aldarrikapenak gobernuaren agendan sartu dira, eta horrek politika homofoboen berpiztea ekarri du. Europa ekialdean eliza ortodoxoak izan duen gorakadak eta azken urteotako krisi ekonomikoak diskurtso homofobo eta xenofoboen agerpena eragin du, batez ere alderdi kontserbadore eta ultra-nazionalisten inguruan.

Hemen ere egoera ez da ideala. Bidearen zati handi bat eginda zegoela uste genuen baina, Gehituk emandako datuen arabera, azken urteotako ‘gorroto delituen’ gehiengoa orientazioa sexualari lotuta egon da. Legeak aurrera bai, baina gizarteari uste baino gehiago kostatzen ari zaio abiadura berean joatea?

Bilbo edo Donostiko Sexu Askapenaren eguneko manifestaziora bagoaz, irudituko zaigu ezer gutxi dagoela borrokatzeko. Gauza asko lortu dira, baina bide asko dago egiteke. Datuek ez diote gezurrik: gorroto delituen barruan asko dira sexualitatearekin eta sexu askatasunarekin zerikusia dutenak: irainak, diskriminazioa, erasoak… Tamalez, homofobia gaitz global bat da, eta Euskal Herrian ere existitzen da. Sexu askapenarena prozesu bat da, luzea eta astiro gauzatzen ari dena. Zalantzarik ez dago legeak beharrezkoak direla eskubideak gauzatzeko, baina gizartea aldatzeko lege batzuk baino zerbait gehiago behar da. Legeekin batera, kanpainak eta politikak bideratu behar dira hainbat pentsaera aldatzeko eta honen inguruan pedagogia egiteko.

Gauza bat behintzat aldatu da: garai batean ez bezala, gobernuen agenda politikoan sartu da gaia. Zein neurri hartu beharko lirateke egoera hobetzeko?

Hezkuntza funtsezkoa da aniztasun afektibo eta sexualaren alde pentsamoldea irekitzeko. Hezkuntza da kontzientzia sortzeko giltza, gorrotoa errespetu bihurtzeko era bakarra. Eskolan egiten diren programez aparte, beharrezkoa da beste politika batzuk bideratzea homofobia deuseztatzeko. Adibidez, eta Euskal Herrian Afrikako hainbat etorkin daudela kontutan izanda, beraiei ere zuzendu behar zaizkie homofobia eta jarrera matxistak detektatu eta deusezteko politikak.

Bestalde, homofobiak eta transfobiak bere horretan iraungo dute heteroarauaren eta patriarkatuaren diskurtsoak baztertzen ez diren bitartean. Homofobiaren kontra baldin bagaude, beste biolentzia mota guztien kontra ere egon behar dugu; homofobiarekin amaitzeko sexu indarkeria, arrazismoa, islamofobia eta matxismoarekin ere bukatu behar dugu. Ezin da ulertu, nire ustez, sexu askapena aldarrikatzen duen pertsona bat arrazista eta xenofoboa izatea aldi berean. Zentzu horretan, LGTBI mugimenduak ezin du bakarrik bizi, eta beharrezkoa du beste mugimendu batzuekin aliantzak jostea, feminismoarekin adibidez, mundu hobeago baten bila.

Azken finean, uste dut badagoela premia bat oso nabaria gizartean: aniztasuna zerbait positibo bezala ulertzeko beharra. Era berean, ohartu behar gara batzuek helarazi nahi duten gorrotoak guztioi egiten digula kalte; ondokoa diskriminatzera, gutxiestera eta bizitza duin bat izateko aukerak mugatzera eramaten gaitu gorrotoak. Pertsona orok giza eskubideak bermatuta izan behar ditu, horretaz ohartzea eta ondokoa errespetatzea baino ez da kontua.

#hemeroteka #emakumeak #kirola | Emakumeak eta kirola. Berdintasunaren partida orekatu ezinda

Imagen: Gaur8

Emakumeak eta kirola. Berdintasunaren partida orekatu ezinda
Emakume kirolarien egoera gaur egungo gizartearen isla baino ez da, non gizonezkoak nagusi baitiren arlorik gehienetan. Emakume kirolarien jarduna gizonenaren itzalpean geratzen da, zenbait kasutan, baita ahanzturan ere. Alabaina, ez da abian jartzen egoera hori iraultzeko mekanismo eraginkorrik, nahiz eta emakumeek sobera meritu egin. Beraz, desoreka horri golik sartu ezinda darraite eta partida berdintzetik oso urrun daude.
Mikel Ibargoien | Gaur8, 2015-05-02
http://www.naiz.eus/eu/hemeroteca/gaur8/editions/gaur8_2015-05-02-07-00/hemeroteca_articles/berdintasunaren-partida-orekatu-ezinda

Berdintasuna, ekitatea, aurrerapausoak eta antzeko esanahia duten hitzen aldarria egiten da nonahi eta noiznahi 2015 honetan. Kontzeptu horiek egikaritzeko garaia heltzen denean, ordea, kontuak oso bestelakoak dira, eta pausu hutsalak, besterik ez da begiztatzen. Alegia, esana eta izana ez doaz eskutik. Hori da, hain zuzen, emakume kirolariekin gertatzen dena. Gizon kirolariek hedabideetan duten presentziarekin alderatuta, hutsaren hurrengoa balira bezala tratatzen dituzte, eta hori agerian uzten du Lakuako Gobernuko Kirol Zuzendaritzak duela bi hilabete pasatxo argitaratu zuen ikerketak. Ikerketa horrek lau astez 10 egunkariren kirol albisteak aztertu zituen eta azaleraturiko emaitzak guztiz ziren argigarriak: kirol albisteetatik %8,56 baino ez dira emakumeen jardunari buruzkoak eta soilik emakumeei buruz aritzen diren berriak ez dira %5era iristen. Ondorengoa da Jon Redondoren (Lakuako Kirol Zuzendaria) ondorioa: «Hedabideek ez dute islatzen emakumeek egiten duten kirolaren kalitatea ezta kantitatea ere». Iraia Iturregik (Athleticeko kapitaina) bat egiten du balorazio horrekin: «Penagarria da egoera. Emakumeen kirolak sekulako gorakada izan du azken urteetan baina hedabideetan dugun presentzia ez da hazi neurri berean, eta hori ez da logikoa». Modu berean mintzatu da Ainhoa Azurmedi ere (Psikologoa eta Kirol aholkularia): «Kirola egungo gizartearen isla da eta bertan ikusten da gizonen eta emakumeen arteko desberdintasunak zer-nolakoak diren. Gaur egun batzuek eta besteek dituzten baliabideetan eta presentzian sekulako aldea dago eta horrekin apurtu egin behar da».

Zergatik?
Urtebete atzera ere azterketa berbera egin zuen Gasteizko Gobernuak (astebeteko laginarekin) eta, egiari zor, emakumeen presentzia %3 igo da epe horretan. Dena den, igoera ez da nahikoa inondik ere, eta egoera parekidetasunetik oso urrun dago gaur-gaurkoz. Zentzu horretan, ondorengoa da jende askok egiten duen galdera: zergatik? Alegia, nola da posible XXI. mendean batzuen eta besteen arteko desoreka hain handia izatea? Korapiloa askatzea ez da batere erraza, baina gizon eta emakume kirolariek duten mailaren arteko desberdintasuna eta errentagarritasuna erabiltzen dira argudio nagusitzat. Hau da, hedabideek, negozio iturri diren neurrian, jendearen eskaerei erantzun behar dietela diote hedabideetako ordezkariek eta, zentzu horretan, gizarteak askoz interes handiagoa duela gizonezkoek praktikatzen dituzten kirolen gainean.

Bide hori jarraitu dute Iñaki de Mujikaren (Onda Vascako kirol zuzendaria) azalpenek: «Kontuan hartu behar den lehen gauza da kirolaren eragina gizartean, eta haren eraginkortasuna publizitatean. Hau da, nik saio bat egitean ahalik eta jende gehienak entzutea lortu behar dut saioa errentagarria izan dadin. Gipuzkoako jendeak futbola eta Reala eskatzen du, eta, hori ematen ez badiot, entzuleak galtzen ditut. Nik errespetu handia diet emakumeei, baina beraien eragina oso txikia da. Nik kirol munduan gertatzen den guztia adi jarraitu behar dut, merezi duten tartea eta balorea eman behar diet emakumeei, baina hori ezinbestean daukagun testuinguruan sartu behar dut. Gustatu edo ez, hori da gure egoera eta errealitate hori ahalik eta orekatuen egiten saiatzen gara, baina ez da erraza. Etekinik lortu beharra izango ez banu, nire saioak beste ikuspuntu batetik landuko nituzke seguruenik, baina…». Halaber, berdintasun ezaren errua ez dela kirolarena dio de Mujikak, baizik eta gizarte osoarena: «Berdintasuna dagoen toki bakarra eskelak dira, hortik aurrera, inon ez».

«Neska politak ikustera?»
Oscar Badalloren (Marca) ustez, gakoa emakumeen gaineko informazioa kontsumitzeko ohitura faltan dago eta hori da aldatu behar dena. Bestalde, gizartea egungo egoerak eskatzen duenaren oso atzetik dagoela dio, eta eman du horren inguruko adibide esanguratsurik: «Ni askotan joaten naiz Donostiako emakumezkoen partidak ikustera eta ea neska politak dauden ikustera noan galdetu izan didate. Anoetara joaten diren 5.000 emakumeak futbola ikustera doazela, aldiz, ez du inork ezbaian jartzen. 2015 urtean horrelako komentarioak entzun behar izatea ikaragarria da, eta komentario horiek emakumeek egiten dizkidate askotan, gainera. Horrela zaila da aurrera egitea». Emakumeen kirolaren jarraitzaile izanik, termometro egokia izan daiteke Badallo haien mailaren gainean hausnartzeko, eta berak argi du emakumeek mailarik ez dutenaren argudioa zaharkituta geratu dela: «Gipuzkoan zehazki sekulako maila dugu. Lau talde ditugu kirol desberdinetan lehen mailan: futbolean, Reala; eskubaloian, Bera Bera; saskibaloian, Gipuzkoa EHU; eta, hockeyan, Reala. Eta banako kiroletan beste hainbeste. Nik argi daukat emakumeek ikusleak erakartzeko maila dutela. Horretaz jabetzeko, Bera Bera ikustera joatea besterik ez dago. Gizonen indarra izan ez arren, teknikoki maila altua dute eta gauza ikusgarriak egiten dituzte. Futbolean ere aurrerapauso handiak eman dira, baita beste kiroletan ere», kontatu du.

Bestalde, Redondok gogorarazi du Londresko Joko Olinpikoetan domina eskuratu zuten euskaldun guztiak emakumezkoak izan zirela eta horrek erakusten duela emakumeen maila zein den. Eli Pinedok (Bera Bera) ere irmo defendatzen du tesi hori eta kirola gustatzen zaien pertsonak eta kirolaz ulertzen dutenak horren jakitun direla dio: «Emakumeok badugu maila jendea erakartzeko eta ikuskizuna emateko. Gure partidak eman dituztenean hori agerian geratu da, jende askok ikusi dituelako. Hala eta guztiz ere, oso gutxitan ematen dituzte eta aukera bat eman behar zaigu egoera aldatzeko».

Hari horri tiraka, Jabi Oterminek (Bera Berako prentsa arduraduna) datu esanguratsua eskaini du: «Gure Kopako finala Teledeportek eman zuen eta 100.000 pertsonek ikusi zuten. Realak egun berean jokatu zuen Sevillaren aurka eta 160.000 ikusle izan zituen. Datuak ikusita eta beste kirola futbola dela eta partida erakargarri bat dela kontuan hartuta, aldea ez zait hain handia iruditzen, nahiz eta futbola ordainpeko kate batean izan. Horrez gain, kontuan hartu behar da gure partida ez zutela ia inon iragarri, eta futbola, berriz, bai. Beraz, emakumeek ere jendea erakar dezaketela argi dago».

Kalitatez informatzea
Zenbakiek eta azterketek erakusten dituzten datu hotz eta kuantitatiboez aparte, badago zer hausnartua aspektu kualitatiboei buruz. Izan ere, gizonen presentzia eguneroko jardunari lotuta dagoela eta emakumezkoena, ostera, emaitzei lotuta dagoela kontu jakina den arren, agertzen den informazio urrian ere badago desberdintasunik trataeran. Gizonen gaineko informazioak, oro har, kirol arlora mugatzen dira; emakumezkoen kasuan, bestelako alor batzuei ere erreferentzia egin ohi zaie. Esate baterako, emakume kirolarien gorputzaren erabilera merkantilista egiten da batzuetan. Zentzu horretan, ohikoak dira apaintasuna, femenitatea edo kutsu paternalistako adierazpenak. Horrelako kasuen berri ederki du Azurmendik eta kritika gogorra egiten du jokaera horiek onartezinak direla ozen esanez: «Objektu sexual moduan erabiltzen dira batzuetan emakume kirolariak eta horrekin apurtu egin behar da. Emakumeen edertasunak ez du albiste izan behar eta kalez jantzita ere ez dira agertu behar. Kirolariz jantzita agertzea garrantzitsua da erreferente moduan agertzeko gainerako emakumeentzat». Horrelako tratamenduak saiheste aldera, kazetari bakoitzak duen erantzukizuna nabarmendu du: «Genero ikuspegirik ez duen kazetari batek burura etortzen zaion lehen gauza idatziko du emakumeen gainean, ustez berdintasunez tratatzen ari den sentipenarekin. Sentsibilitatea duenak, ordea, desberdintasun egoera batean gaudela dakienez, ez du hanka sartu nahi eta eman beharreko enfokearen gainean hausnartu egiten du».

Beraz, aipaturiko jokaerak ekiditea eta emakumeen kirola hedabideetan kalitatez agertzea ezinbestekoa da, besteak beste, babesleak, ikusleak eta bestelako diru sarrera batzuk erakartzeko, eta, neurri berean, emakume kirolariak profesional bihurtzea lortzeko. Halaber, kalitatez informatzea funtsezkoa da erreferenteak sortzeko. Hori lortuta, errazagoa izango da neskek kirola normaltasunez ikustea, baita, haiengan kirolean jarduteko eta aurrera egiteko nahia eta gosea sortzea ere. Izan ere, ume guztiek izaten dute petsonaren bat ispilu moduan eta kirola gustuko duten neska gazteek emakume kirolari erreferenteak izatea garrantzitsua da, haiek ere beraien ametsak gauza ditzaketela ikus dezaten. Arreta berezia eskaintzen dio Redondok puntu horri: «Erreferenteak dauden heinean, emakumeen presentzia handigoa da bai hedabideetan, baita horiek ikustera joaten den ikusle kopurua ere. Eta neska gazteentzat hori ezinbestekoa da».

Iturregirentzat ere erreferenteena oinarri-oinarrizko kontu bat da, eta, ondorioz, tentuz landu behar dena: «Gazteak garenean beti izan nahi dugu Aduriz edo Gurpegi, eta beraiek iritsi diren lekura iritsi. Neska txikiek, berriz, oso zail dute emakumezko erreferenteak edukitzea, oso gutxi agertzen garelako, eta hori oso garrantzitsua da haiek ere ikusteko Athleticen joka dezaketela eta profesionalak izan daitezkeela».

Oraindik ere urrats asko emateke dauden arren, Pinedok nabaritzen du aldaketa bat, eta, pixkanaka, egoera gero eta hobea eta orekatuagoa izango dela sinestuta dago: «Londresko Joko Olinpikoak jokatu nituenetik partida askotan geratu behar izaten dut jendearekin argazkiak ateratzera, eta gutxinaka emakume erreferenteak sortzen ari dira eskubaloian behintzat. Beraz, aurrerantz goazela esango nuke eta hori oso garrantzitsua da. Nik gaztaroan ez nuen emakumezko erreferenterik».

Informazioa saltzeko zailtasunak
Kazetaritzaren ohiko funtzionamenduari jarraituz, gizon kirolarien informazioaren atzetik joaten dira kazetariak, baina emakumezkoen kasuan, berriz, alderantzizkoa gertatzen da, zita garrantzitsu batzuk (finalak…) aparte utzita: «Beste batzuek kazetariak atzetik ibiltzen dituzte eta albistea ez dagoen tokitik ere albistea sortzen dute. Hori, ordea, ez da gure kasua. Gu gara edukiak sortzen ditugunak. Saiatzen gara kandela pizturik mantentzen, baina ez da erraza», azaldu du Oterminek. Errealitate horren jakitun, hedabideetan tartea lortzeko argi dauka bestelako erraztasun batzuk eman behar dituztela, eta bide horretan gauza asko hartu behar dituzte kontuan puzzlea osatu eta helburua lortzeko: «Adibidez, prentsaurreko bat antolatzeko besteek aintzat hartzen ez dituzten gauza batzuk kontuan hartu behar ditugu eguna eta orduak zehazteko garaian; izan ere, gizonezkoen futbola eta saskibaloiarekin batera jarriz gero, lekua egitea oso zaila da».

Hedabide publikoen erantzukizuna
Hedabide guztiek izan beharko lukete ardura eta sentsibilizaio handiagoa gai honen inguruan, baina zalantzarik ez da hedabide publikoen erantzukizuna are nabarmenagoa dela, haiek emakumeen eta gizonen presentzia orekatua eskaintzeko beteharra dute eta. Eusko Jaurlaritzak gauzatutako ikerketak egunkariak soilik aztertu zituen arren, Jon Redondo seguru dago ikerketa ikus-entzunezko hedabideetan egin izan balute, emaitza berbera izango zela, baita EITB kontuan hartuta ere. Gauzak horrela, EITBri gehiago eskatu behar zaiola aitortzen du: «Zerbitzu publiko bat izanik, erantzukizun handiagoa du. EITBk gehiago bultzatu beharko luke emakumeen kirola ikusle kopuruei horrenbesteko jaramonik egin gabe».

Oraindik ere zorrotzagoa izan da Azurmendiren kritika: «Lotsagarria da. Hedabide publikoetan ezin da horrelakorik onartu. Hedabide publikoek konpromiso morala eta soziala dute, baita legala ere. EAEko legediak gizonen eta emakumeen presentziak orekatua izan behar duela dio, eta, hori hala izan dadin, erabakitze guneetan pausuak eman behar dira hori bermatzeko. Arazoa da berdintasun legea betetzen ez bada, ez dela ezer pasatzen, eta hori ezin da horrela izan».

Mikel Olazabalek (ETBko kiroletako zuzendaria) eta Txetxu Urbietak (Euskadi Irratiko kiroletako zuzendaria) argi dute, hedabide publikoen gidari diren heinean, hedabide pribatuek ez bezalako betebeharrak dituztela eta horiei erantzuten saiatzen direla diote. «Nik uste dut EITBk lan ona egiten duela eta sentsibilizazio handia dugula emakume kirolariekiko. Egia da gehiago egin daitekeela, baina bide egokia daramagula esango nuke», zehaztu du Urbietak.

Ez da hori, ordea, Iturregik eta Pinedok duten sentsazioa: «Bertako hedabide publikoek ez digute behar adinako tarterik eskaintzen. Azken denboraldietan beti egon gara liga eta kopa irabazteko borrokan eta ETBk oso partida gutxi eman ditu, urtean behin edo, eta hor erakundeek esku hartu beharko lukete. Informatiboetan ere berdin. Txapelketak irabazi dituzten emakume piloa dugu, eta agertzen badira, 10 segundo eta kito. Hala ere, egia da Euskadi Irratitik astero deitzen digutela, baina ez du hedadura bera eta telebistan agertzea ezinbestekoa da», azaldu du Iturregik.

Pinedoren iritzia ere antzekoa da: «ETBn apenas egiten diguten erreferentziarik albistegietan, eta gure partida oso gutxi ematen dituzte. Esaterako, iragan urtean, Txapeldunen Liga jokatu genuen eta gure klubak ordaindu egin behar izan zuen, partida ETBn emateko. Diru gutxi daukagu eta gainera telebistan emateko ordaindu egin behar dugu, ez du zentzurik».

«Gizarteak eskatzen duena»
Olazabalek onartzen du orekarik ez dagoela, nahiz eta emakumeen presentzia gero eta handiagoa dela nabarmendu: «Guk gizarteak eskatzen duenari erantzun bat eman nahi diogu eta gizartea emakumeek eta gizonek osatzen dugu. Beraz, gizarteak ziaboga bat eskatzen badigu, emango dugu. Hala ere, zuk saio bat egiten baduzu eta inork ikusten ez badu, kendu edo aldatu egin beharko duzu, eta gauza horiek ere kontuan eduki behar dira». Emakumeek ETBn duten presentziaren inguruan ere datu batzuk eman ditu: «Guk, telebista pribatuekin alderatuta, arreta handiagoa eskaintzen diegu emakumeei: urtean 800 bat albiste informatiboetan, 45 emanaldi zuzenean edo diferituan eta, Zu kirolari saioan, 75 erreportaje inguru. Beraz, estaldura eskaintzen da, baina, gizonei buruzkoekin alderatuta egia da txikia dela». Halaber, gaineratzen du alor publikoak emakume kirolariei hasierako laguntza eta bultzada zor diela, baina, era berean, beste irizpide batzuk ere kontuan hartu behar dituztela, eta ikuslea erakartzeko beharra ere mahai gainean jarri du. Irizpide hori argi azaleratzen da, esate baterako, futbolean. Izan ere, astero 2.B mailako partidak eskaintzen dituzte, emakumezkoen lehen mailan bi talde (Athletic eta Reala) izanda.

Euskadi Irratira bueltatuta, Urbietak ez du uste, futbola aparte utzita, desoreka oso nabarmena denik. Hala ere, bat egiten du Olazabalen hausnarketa batzuekin: «Banakako kiroletan lorpenak eskuratzen dituzten kirolariei tarte bera eskaintzen diegu, gizon edo emakume izan. Nor ageri da gehiago atletismoan Naroa Agirre edo Mikel Odriozola? Eta, piraguismoan, Maialen Chourraut edo Ander Elosegi? Hori zailagoa da taldekako kiroletan. Realaren gizonezko eta emakumezko taldeei jarraipen berdina egin behar zaie Anoeta betetzen denean eta Zubietara 200 pertsona joaten direnean? Bai, emakumeei lagundu egin behar zaie, baina gauza horiek ere kontuan hartuta. Komunikabide publikook emakumeei tartea eskaini behar diegu eta babestu egin behar ditugu, baina kontuan hartu behar dugu entzule batzuentzat ari garela lanean eta irizpide hori edukitzea logikoa dela uste dut. Guk saioa areto futboleko neskei buruz hitz eginez bat irekitzen badugu, hurrengo egunean zenbat pertsonek entzungo gaituzte? Ba, seguruenik, askoz gutxiagok, eta, gustatu edo ez, hori da daukaguna».

Benetako apostu baten beharra
Hauxe da egungo errealitatearen argazkia; alderantzikatzea gizarte osoaren eskutik etorri behar da. Hori gauzatu dadin, ezinbesteko baldintzak dira nahia, gogoa eta sentsibilizazioa: «Aldaketa ez da bere horretan gertatuko, aldaketa eragin egin behar da, aldaketa proposamen global bateb bidez. Horretarako, berdintasunari buruz egin behar dugu gogoeta, horretara iristeko egin beharrekoak zehaztuta», dio Azurmendik.

Bide horretan, hausnarketa gizarte osoarena izan behar da. Izan ere, oraindik asko dago egiteke. Honako adibide hau aipatzen du Redondok: «Astebukaera batean gertatu zen ostiral batean Realaren liga partida izatea, eta larunbatean Bera Berak Europako txapelketa. Anoetara 25.000 pertsona joan ziren behar zena ordainduz, eta Bera Berako partidara (5 euro kostata) 300 pertsona. Beraz, hedabideen jarreraz gain, gauza asko aldatu behar dira eta, horretarako, gutariko bakoitzak eman behar du urrats bat».

Badallok, berriz, beste hau jarri du mahai gainean: «Nik beti salatzen dut emakumeen kirola jarraitzen ez duten lehenengoak emakumeak eurak direla eta eurei dagokie lehen bultzada ematea. Realaren bazkideetatik 5.000 inguru emakumezkoak dira, baina ez dira Zubietara joaten emakumeen partidak ikustera. Kirola praktikatzen duen emakume mordoa dago, baina haiek ere ez dituzte beste emakumezkoak ikusten eta hori da arazoaren muinetako bat».

Hedabideen bultzada eta hauspoa ere oso garrantzitsua da, baina, oraingoz, “Infozazpi” irratiak baino ez du izan benetako apustu bat egiteko ausardia. Bertan, astelehenero ematen dute Kirol Leihoa, oso-osorik Euskal Herriko emakume kirolariei eskainia: «Berdintasunik ez dagoenez, beharrezkoa da Kirol Leihoa bezalako saio bat eta erabat justifikatuta dago. Diskriminazio positiboko ekintza bat da, hain zuzen, berdintasuna lortzea helburu duena. Hobea litzateke horrelakorik behar ez izatea, baina tamalez hori ez da egoera», azaldu du Azurmendik. Iritzi berekoak dira Iturregi, Pinedo eta Redondo.

Gauzak horrela, norabide horretan lan egitea ezinbestekoa da distantzia murrizten joateko, eta hedabide indartsu batek benetako apustu sendo bat egitea mugarri izan liteke: «Aintzane Encinas (Reala) ‘Marca’n astero zutabe bat idazten hasi zenean ‘Onda Cero’ eta ‘Radio San Sebastian’ ere astero Realeko jokalari bat elkarrizketatzen hasi ziren, eta Encinasek idazteari utzi zionean, besteek ere tarte hori kendu zuten», kontatu du Badallok.

Beraz, litekeena da, apustua egin eta jarraipena emanez gero fruituak ematea, eta gainontzekoek, neurri batean, behintzat, horri jarraitzea. Hori bai, apustua benetakoa eta konbentzimenduz egindakoa izan behar da, estrategia eta helburua ondo zehaztuta. Baina, egin, egin behar da.

#hemeroteka #feminismoa #historia | Edurne Epelde eta Miren Aranguren: «Oso bizia izan da mugimendu feminista, beti emakumeak nola erakarri birpentsatzen»

Edurne Epelde eta Miren Aranguren: «Oso bizia izan da mugimendu feminista, beti emakumeak nola erakarri birpentsatzen»
Gure genealogia feministak: Feminismoaren arrastoa jarraituz, Euskal Herriko mapa morea koloreztatu dute, euskal mugimendu feminista azken lau hamarkadotan bizi-bizi egon dela frogatuz.
Oihana Llorente Arretxea | Gaur8, 2015-03-28
http://www.naiz.eus/eu/hemeroteca/gaur8/editions/gaur8_2015-03-28-06-00/hemeroteca_articles/oso-bizia-izan-da-mugimendu-feminista-beti-emakumeak-nola-erakarri-birpentsatzen

Hamar urteko lanaren uzta jasotzear dira Edurne Epelde (Zarautz, 1981) eta Miren Aranguren (Iruñea, 1981). Bilgune Feministako eta Emagineko kideak dira biak, eta, ikerlarien antzera, euskal feminismoaren arrastoaren atzetik aritu dira, hemeroteka, artxibo eta emakumeen ahoetan. Bildutako memoriak “Gure genealogia feministak” liburuan iltzatu dituzte. Crowdfunding edo finantzaketa kolektiboko kanpaina bat abiatu dute liburua autoeditatzeko (karena.eu) eta ekarpenak jasotzeko epea hogei egun barru bukatzen bada ere, lehen egunetan aise gainditu zuten beharrezko kopurua. Pozarren daude emaitzarekin eta herritarren ekarpenarekin.

Laster izango dugu esku artean «Gure genealogia feministak», nola pizten da, baina, liburu hau egiteko grina?

Edurne Epele: Ideia aspalditik dagoen egitasmoa da, eta ez gugan bakarrik. Mugimendu feministan 15-20 urte daramaten emakumeen beharra da. Emagineko lantaldean, gazteak eta urte luzez mugimendu feministan zebiltzan feministak gaude. Gertatutakoa jasotzen ez bazen galtzeko arriskua ikusten zutenak batetik, eta, kontatzen zuten hori kuriositate eta interes handiaz jasotzen genuenak, bestetik. Lantalde horretan, beraz, bi behar horiek uztartu ziren.

Miren Aranguren: Bestetik, Euskal Herriko ikuspegitik halako lanik egin ez izanak animatu egin gintuen. Ordura arte, Estatu mailakoak hala akaso talde feminista zehatzen inguruko lanak zeuden. Euskal Herria bere osotasunean hartzen duen eta euskaraz egiten den lehen lana da gurea.

Sorpresa hartu duzue hala espero zenuten mugimendu feminista aurkitu duzue?

EE: Mugimendu garrantzitsu eta bizia izan zela bagenekien hasi ginenean ere, baina, inondik inora ez genuen imajinatu topatu dugun dimentsio hau. Talde feministak txokoz txoko sortzen eta desagertzen eta sortzen aritu dira azken 40 urteotan. Guk diogu txanpinoiaren efektua izan dutela; gutxien espero duzunean atera eta piztu dira taldeak. Mugimendua beti egon da oso bizi, beti egon da pentsatzen nola iritsi emakumeengana eta nola izan eraginkorrago jendartea eraldatzeko. Ez genuen uste feminismoak hainbesterako emana zuenik!

Noiz aurkitu duzue feminismoaren lehen arrastoa?

EE: Ez dago urte zehatzik, baina 1968ko maiatzaren ostean kokatu dugu feminismoaren sorrera gurean. Ipar Euskal Herrian lehenengo, bertan aurkitu baititugu lehen talde legalak, kanpora begira publikoki jarduten zutenak. Ezkerreko mugimendu indartsu horren baitan sortu ziren batetik, baina baita Ipar Euskal Herrian bizi-bizi zegoen abertzaletasunaren testuinguruan ere; ordukoak dira ikastolen sorrera, frankismotik ihes egiten zutenak babesteko mugimendua.... Estatu frantsesean erreferente feminista oso indartsua zuten gainera, abortuaren aldeko borroka; 1975ean legalizatu zen eta eferbeszentzia handiko garaia zen. Zehazki, 1972tik aurrera eta Baiona inguruan, lau edo bost talde aurki daitezke, hasiera-hasieratik haien arteko eztabaida politikoekin.

Zein eztabaida mota ziren orduko feministen kezka iturri?

MA: Subjektu politikoa, adibidez, beti izan da eztabaidagai. Feministek identitatea desberdin bizi zuten orduan ere. Are gehiago, Bidasoaren bi aldeetan subjektu politikoaren eztabaidarekin abiatzen da mugimendua bera. Militante independenteak ala bikoitzak, horixe zen eztabaidaren gakoa. Lehenen arabera, sexu zapalkuntza bere horretan klase zapalkuntza mota bat da, eta, beraz, alderdi eta eragile mistoetatik erabat autonomo ikusten zuten euren militantzia; aukera hori arbuiatuz gainera. Militantzia bikoitza defendatzen zutenek, aldiz, klase zapalkuntza eta sexu zapalkuntza bereizi eta zapalkuntza bikoitza ikusten zuten. Borroka feminista modu autonomoan garatu beharra ikusten zuten, baina baita alderdi, sindikatu edo bestelako eragile mistoetan eragitea ere. Euskal Herrian militantzia bikoitza da ikuspegi babestuena, feminismora batzen diren emakume gehientsuenak alderdi politikoetan ala sindikatuetan zenbiltzan-eta.

Klase eta sexu zapalkuntza beti eskutik hartuta joan dira.

MA: Euskal Herriko mugimendu feministak ezkerreko ikuspegia oso barneratua izan du beti. Beste herrialde batzuekin alderatuta ezaugarritzen duen zerbait da, izan ere, beste herrialde batzuetan emakume talde liberalak sortu izan dira. Hemen ez da halakorik gertatu, ez behintzat hasieran; gerora feminismo instituzionala sortu da.

Nazio zapalkuntzak ere bere isla izango zuen euskal feminismoan.

EE: Bai, eta zapalkuntza hirukoitzaren sorrera ere 1974an kokatzen da, Euskal Emazteak Bere Askatasunaren Aldeko (EBAA) militanteen artean. Gehienak alderdi politikoetan parte hartzen zuten emakumeak ziren, Euskal Gogoan bereziki, eta, klase eta nazio ikuspegiaz gain, sexu zapalkuntzaz jabetu ziren; hala, emakume ikuspegia gehitu zioten borrokari.

Feminismoaren euskal mapa osatu nahi zenuten, arantzatxo bat geratu zaizue baina.

MA: Bai, Zuberoan ez dugu deus topatu. Egituren bila joan gara, guk ez dugu emakume feministen historia bildu, eta egituraketa zehatzik ez dugu aurkitu aztertutako lau hamarkadotan.

Hego Euskal Herrian, berriz, noiz esnatu zen feminismoa?

EE: Frankismo garaian bazeuden hainbat ekintza feminista, baina, noski, klandestinitatean. Accion Catolica elkartearen lokalak, Falangeko Seccion Femenina berak antolatutako tailerrak edo banku fundazioak sustatzen zituzten kultur zentroak izango ziren ondorengo talde feministen haztegi. Gune horietan elkartu eta kezkak konpartitzen zituzten emakumeek; hasieran seguruenik senarra eta seme-alabak aipatuko zituzten, baina gerora sexualitatea, erasoak, indarkeria... ere izango zituzten hizpide. Auzo elkarteen, elizaren inguruko taldeen eta Franco hil ondoren alderdi politikoen bueltan loratu ziren lehen talde feministak.

MA: Franco hil ostean dena azaleratu eta sortzen da, mugimendu politiko guztia. Ordurako, gainera, unibertsitatera joaten hasiak ziren emakume gutxi batzuk, eta, ikasketak zituzten emakumeen artean, feminismoa bazetorren Estatu espainoletik zein Estatu frantsesetik. Horrek guztiak eragin zuen feminismoaren sorreran.

Oso heterogeneoa izan al da mugimendu feminista bere hastapenetik?

EE: Eztabaida asko izan dituen kolektibo txikia izan dela esango nuke, eta, horrek, noski, antolaketan eragina izan du.

MA: Bai, baina, aldi berean, nahiko mugimendu unitarioa izateko bokazioa izan du hasieratik. Nahiz eta talde txikietan antolatu, feministen arteko lotura handia egon da historikoki. Bereziki Hego Euskal Herrian, hiriburuetako emakumeen asanbladek bete dute funtzio hori. Batasunaren aldeko apustua egiten da eta kolore oso anitzeko emakumeak batzen dira. Modu unibertsalean zapalduta daudela ohartu eta horri aurre egiteko elkartzearen alde egiten dute emakumeek.

Noiz sortzen dira aipaturiko asanbladak?

MA: 1976an Bizkaiko eta Arabako asanbladak sortzen dira, eta 1978-1979 buelta horretan Gipuzkoa eta Nafarroakoak. Lehendabiziko biak, gainera, etenik gabe aritu dira lanean gaur egunera arte.

Zeintzuk izan ziren lehendabiziko aldarrikapenak?

EE: Hasieran, eta, Hego Euskal Herrian bereziki, amnistiaren aldarrikapena gori-gori zegoenean, feministek aldarri horrekin bat egin eta preso politiko gisa ere abortuagatik, adulterioagatik, dibortzioagatik edota lesbianismoagatik atxilotutako emakumeak aintzat hartzen hasi ziren, eta, noski, eurentzat ere amnistia eskatzen zuten. Ondoren haurtzaindegiak, planning zentroak, aborturako eskubidea, indarkeria... etorriko ziren.

Abortua, indarkeria... tamalez borrokak ez dira gehiegi aldatu.

MA: Ez, baina, batzuetan, ez dakit tamalez ala zorionez den. Abortuaren borrokak, adibidez, mugimendu feminista antolatu, sustatu eta indartu egin du bere momentu guztietan. Bai Basauriko epaiketak zirenean bai oraintsu Gallardonen lege erreformarekin. Eztabaidatzerako orduan adostasun handia lortu zuten hasieratik gorputzaren, sexualitatearen eta ugalketa eskubideen bueltan.

Emakumeek jasaten duten indarkeriaren aurkako borrokak bai eduki du garapena, ezta?

EE: Hasieran kaleko indarkeria salatzen zen bakarrik, bortxaketak, erasoak... Pixkanaka, baina, banaketekin eta bereziki banatutako emakumeen elkarteen eskutik, etxe barruan gertatzen den indarkeriaz ohartu eta jabetu ziren. Indarkeriaren egiturazko izaera hori identifikatzen eta salatzen hasten dira, eta, horren lekuko, 1984ko bigarren jardunaldi feministetan indarkeria gai zentrala izaten da.

Liburua nola antolatu duzue?

MA: Zati nagusia atal kronologikoa da, antolaketa, teoria feminista eta testuinguruari lotutakoa. Ondoren sei borroka bildu ditugu eta horien kontakizuna egiten dugu, bai diskurtsiboki bai izandako ekintza batzuena.

Zeintzuk dira borroka horiek?

MA: Abortua, indarkeria, lesbianismoa, Martxoaren 8a, lana eta enplegua, eta, azkena, “feministak plazara” deitu duguna. Espazio publikoa hartzea nola eman den aztertu nahi izan dugu, jai eremuetan, praktika artistiko feministekin, musikan, hezkuntzan, komunikabideetan...

Zein izan da liburua egiteko erabili duzuen metodologia?

EE: Hamar urte igaro dira Emagineko lantalde horren mandatua hartu genuenetik, bere geldiuneekin, noski. Hala ere, aurretik lan bat egina zegoelako izan zen guretzat abiapuntua errazagoa. 2005etik 2008ra, datu bilketan tematu ginen: artxiboak, hemeroteka, elkarrizketak... Liburua elkarrizketa pertsonaletan oinarritu dugu gehienbat; pentsa, ehun emakume baina gehiagorekin egon gara. Gerora eztabaida taldeak egin genituen, emakume batzuek besteen memorian eragiten zutela ohartu baikinen; lan dinamika polita izan zen, garaika, herrialdeka batu genituen. Orduan ez ginen gai izan ordea, bildutako guztia zerbaitetan gauzatzeko eta impasse batean geratu zen lana. Jasotako guztia itzultzeko asmoz, ikastaroak eta hitzaldiak ematen jarri ginen Euskal Herri osotik. Eta hor testigantzak biderkatu egin ziren, herri batera gindoazen bakoitzean, herri hartako asanbladan aritutako emakumeekin egiten genuen topo.

MA: Liburua ez ateratzearen arantza barruan genuen denbora tarte horretan guztian, eta, azkenean, Gipuzkoako Aldundiari esker, bilduta genuen guztiari forma emateko aukera izan dugu, ia urte eta erdiz.

Lanaren fruitua laster edukiko duzue eskuartean.

MA: Apirilaren 29an liburuaren 1.000 aleak eskuragarri egongo dira. Liburuaren aurkezpenarekin batera, erakusketa feminista irekiko dugu, apirilaren 29tik ekainaren 13ra Donostiako Koldo Mitxelenako ganbaran. Ordurako ere, egitaraua prestatzen ari gara, historia feminista biltzeko bestelako esperientziak ezagutarazteko, euskal feminismoaren inguruko solasalditxo bat egiteko... Eta erakusketako bizipen guztiekin ekaina amaieran aurkeztuko dugun dokumentala ere egingo dugu.

Zer-nolako esperientzia pertsonala izan da liburu hau egitea?

MA: Gogorra, oso dimentsio zabala hartzen du, gehiegizkoa agian, eta muga non ipini, zer kontatu eta zer ez erabakitzea izan da zailena. Genuen guztiari forma ematea, alegia. Baina oso zorioneko sentitzen naiz; emakumeekin egoteko aukera, Iparraldeko bidaiak... pasada bat izan da. Guk, gainera, militantziatik egin dugu lan hau eta gaur egun jarduteko pista asko eman dizkigu. Sekulako ikaspen prozesua izan da, hunkitu egiten duen horietakoa.

EE: Kontzientzia hartze bat izan da, zer eztabaidatu zuten, zer ekimen egin zituzten jakitea... Feminista gisa nituen kezka eta zalantzei azalpena emateko balio izan dit. Mugimendu feministan amorru batengatik sartzen zara, eta, atzera begira jarri eta ezer ez ikustetik, ez jakina izatetik, horren jabe izatera sekulako aldea dago. Hau dena izan gara! Mekaguen la Rusia! Eta zenbat izango garen! Zugan kolektibizatu egiten da indarra! Mugimendu horren parte izateak harrotasuna ematen dizu.

Lau hamarkadako ibilbidearen berri ematen duzue, egun, baina, nola ikusten duzue mugimendu feminista?

MA: Alde batetik, indartsu, bereziki zenbat emakume sentitzen garen feminista edo zenbat toki eta eremutan dauden ekimen feministak ikusita. Militantzia feminista autonomoa edo talde feministak, baina, ez ditut hain indartsu ikusten. Ez dut uste feminismoarekin lotutako hausnarketa denik bakarrik, badira urte batzuk mugimendu sozialetan antolaketa ereduen, militantzia ereduen edota interesen aldaketa eman denetik. Nik sinisten jarraitzen dut, noski, talde feministek eragin ditzaketen eraldaketetan, baina ez dakit antolatuta ez dauden emakumeek horretan sinisten ote duten. Erronka handia dugu mugimendu feministan, batetik, politikoki gure eraginkortasuna handitzeko, eta, bestetik, antolaketa ereduak berraztertzeko.

EE: Egia da antolatzeko eta elkartzeko modua aldatu egin dela, baina 40 urteko ibilbidea aztertu ostean konfiantza ematen dit talde feministek eman duten guztia aldagarria ez dela esateko. Taldeen inguruko oso oroitzapen onak dituzte elkarrizketatu ditugunak, oso giro goxoa, babesa, protagonismoa, erokeria... Egia da egun antolaketa feminista ez dagoela bere onenean, egun feminismoa ere beste lekuetatik dator-eta, masterretatik, akademietatik... Talde feminista batek ematen dizuna, gaur, atzo eta gero, beti izango da oso-oso baliagarria, bizi esperientzia izugarria eta aldaketarako tresna oso indartsua. Eta ilusio hori kutsatu egiten da eta horrek konfiantza ematen dit.

Finantzaketa kanpaina abiatu duzue liburua editatzeko.

MA: Liburua autoeditatu egin dugu, alea aurrez erosteko crowdfunding kanpaina baten bidez; konfiantza keinu bat da. Ekarpenak ere egin daitezke, aurkezpen ekitaldien truke. Oso pozik gaude, poztekoa da liburua usaindu gabe erostea.

#hemeroteka #hezkontza #irlanda | Irlanda eta homosexualitatea

Irudia: Gaur8

Irlanda eta homosexualitatea
Apaiz eta ministro banak homosexual direla onartu dute sexu berekoen ezkontzari buruzko galdeketaren atarian.
Irlanda aldatzen ari da azken urteotan. 1993ra arte homosexualitatea legez kanpokoa zen herrialdean, baina, datorren maiatzean, sexu bereko pertsonen arteko ezkontzen inguruko erreferenduma egingo da. Jendartean nabarmen zabaldu da aldeko jarrera, eta, orain, legeak arrastaka aldaketara egokitu behar dira.
Iñaki Irigoien | Gaur8, 2015-02-14
http://www.naiz.eus/eu/hemeroteca/gaur8/editions/gaur8_2015-02-14-06-00/hemeroteca_articles/apaiz-eta-ministro-banak-homosexual-direla-onartu-dute-sexu-berekoen-ezkontzari-buruzko-galdeketaren-atarian

Egunkari batean ondoko titularra irakurtzen badugu, “Apaiz batek bere kongregazioaren txalo zaparrada jaso du homosexuala dela onartu ondoren”, segur aski ez dugu pentsatuko halakorik Irlandan gertatu denik. Baina, bai, Dublineko eliza batean gertatu zen urte hasieran. Father Martin Dolan St Nicholas of Myra elizako apaiz bakarra da. Eraikina Francis Streeten dago, Dublingo erdialdean.

“Osasun ministroak publikoki onartu du bere homosexualitatea zuzeneko irrati elkarrizketa batean”. Titular hori ere ez genuke Irlandarekin lotuko, baina bertan gertatu da. 2015. urtea hastearekin batera, Leo Varadkarrek, Fine Gael alderdi eskuindarreko ministroak, bere herritarren aurrean agertu zuen homosexuala dela. Gainera, analista politikoen esanetan, Varadkarrek aukera asko dauzka bere alderdiko lider burua izateko etorkizunean.

Maiatzean, oraindik zehazteko dagoen egun batean, irlandarrak erreferendumera deituta daude, sexu bereko bi pertsonen arteko ezkontza onartzen duten edo ez erabakitzeko. Erreferendum horren bueltan ulertu behar dira Father Martin Dolan apaizaren eta Leo Varadkar ministroaren adierazpenak.

Father Martin Dolan apaizak, bere homosexualitateaz modu irekian hitz egiteaz gain, argi eta garbi esan zuen mezaren erdian ezkontza homosexualen aldeko kanpainan parte hartzeko asmoa duela. Albistea Irlandako komunikabideetan agertu orduko kazetari guztiak Eliza Katolikoaren erantzunaren zain geratu ziren, baina ez zen inolako iritzirik heldu iturri ofizial horretatik. Aldiz, St Nicholas of Myra kongregazioaren baitatik segituan atera ziren beren apaizaren alde; «oso pozik gaude gure apaizarekin, eta ez dugu onartuko gure elizatik ateratzea, norbaitek asmo hori agertuko balu», esan zuten tinko bere elizako kideek.

Varadkarrek, bere aldetik, nabarmendu du berak argi eta garbi agertu nahi izan duela bere homosexualitatea inork ez dezan esan zerbait ezkutatzen ari denik. Eta gaineratu du maiatzeko erreferendumaz gain, beste helburu eta egiteko batzuk dauzkala mahai gainean homosexualitateari dagokionez. Homosexualen arteko ezkontzei bidea irekitzeaz gain, pertsona homosexualek odola emateko modua izan dezatela arautu nahi du –gaur egun debekatuta daukate–, eta subrogatutako haurdunaldietara ere zabaldu nahi ditu aitatasun eta amatasun eskubideak.

Irlandan homosexualitatea legez kanpokoa zen 1993. urtera arte. Hartara, aise esan daiteke Irlanda asko aldatu dela azken urteetan. Horren adierazle dira sexu bereko pertsonen ezkontzaren inguruan egindako galdeketak. 2008. urtetik hona, aldekoen jarrera gailendu da; urte askoan herritarren %60 egon da alde eta egun %70era igo da aldekoen portzentajea. Kontrakoena, berriz, %20aren bueltan dago.

2011. urteaz geroztik, sexu bereko pertsonek elkartze zibilaren atea zabalik daukate, baina ez ezkontza zibilarena, eta hor dago gakoa. LGTB edo lesbiana, gay, transexual eta bisexualen mugimenduaren inguruko 160 taldek salatu dutenez ezkontza zibilak eskubide gehiago eskaintzen ditu, baina hori, oraingoz, bikote heterosexualen esku baino ez dago.

Berez oraindik ez da hasi maiatzean izango den erreferendumaren inguruko kanpaina baina homosexualen arteko ezkontzen aldekoentzat borroka aspaldian hasi zen. Ikustear dago kontrakoak zenbat diren eta noraino altxatzen duten ahotsa, baina, oraingoz, isil samar dabiltza eta hori oso adierazgarria da. Horrek ere garbi erakusten du Irlanda zenbat aldatu den azken urteetan. Aldaketa horren seinale nabarmenena Eliza Katolikoak Irlandako jendartean duen indarra gero eta txikiagoa dela da. Oraindik lehenengo eta bigarren hezkuntzako eskolen %80 Eliza Katolikoaren mende daude eta bertako Konstituzioan herri katoliko bezala agertzen da Irlanda, baina sumatzen dira aldaketak. Azken urteetan Eliza kontu handiagoarekin ibiltzen da aholku moralak partitzerakoan, eta harrigarria ere gertatzen da, kontuan izanda duela urte gutxira arte Irlandako Errepublikako ministroak Elizatik pasatzen zirela baimen eske edozein lege sinatu baino lehen.

Jendartea, baiezkoaren alde
Erreferendumaren bezperatan, eta artean kanpaina hasi gabe dagoela, Irlandako jendartean homosexualitatearen aldeko jarrera igartzen da. Bistakoa da, beraz, ezezkoaren aldekoek ez daukatela bide samurra aurretik. Egoeraren jakitun, badirudi ezezkoaren aldekoek albora utzi dutela gotzainen jarrera, «ezkontzak derrigorrez gizon eta emakume baten artekoa» izan behar duela defendatzen duena alegia, eta beste bide batzuk zabalduko dituzte. Badirudi beren borroka umeen eskubideen aldetik bideratuko dutela.

Hartara, erreferendumaren bezperatan aldekoek eta kontrakoek ikuspuntu desberdinetatik heldu diote gaiari. Ezkontza homosexualen aldekoentzat, «eskubide berdintasuna» dago oinarrian. Leo Varadkar ministroaren hitzetan, «gauzak dauden bezala, une honetan nik ez dauzkat beste irlandar batzuen eskubide berdinak, eta hori aldatu egin behar da».

Ezkontza homosexualen kontrakoek, berriz, eskubide berdintasunaren eztabaidatik urrundu nahi izan dute eta aitatasunaren eta amatasunaren auziari helduta ari dira kanpaina egiten. «Ezkontza homosexualak legeztatzen badira, adoptatzeko eskubidea ere legeztatuko da eta haur askoren egoera okertuko da. Haur batek aita eta ama izan behar ditu». Gaur egungo Irlandan, baina, errealitateak datu argigarriak uzten ditu: lau umetik bat bizi da familian aitarik edo amarik izan gabe. Horietako batzuk bikote homosexualen seme-alabak dira, bide batetik edo bestetik guraso izateko modua egiten dutelako. Batzuetan gurasobakarren paperean adoptatzen dituzte haurrak, eta, besteetan, Irlandatik kanpoko adopzioetara jotzen dute. Errealitate hori existitzen da dagoeneko, eta ez bat-batean sortuko ezkontza homosexualen kontrakoek zabaldu nahi duten bezala.

Gobernuaren jarrera homosexualen ezkontzen aldekoa da. Horrek ez du esan nahi parlamentari batzuk kontra ez daudenik, batez ere lehen ministroaren alderdikoak, baina oraingoz kontrakoen ahotsa oso xume dabil. Pentsatzekoa da hori aldatu egingo dela datozen asteetan, behin erreferendumaren galdera zehaztu ondoren eta galdeketaren data gerturatu ahala. Baina galdera zuzena eta sinplea izatea espero da. Berez, irlandarrek honako esaldia beren Konstituzioan sartu edo ez erabaki behar dute: «Bi pertsona ezkon daitezke beren sexua kontuan hartu gabe».

Pentsa daiteke alderdi guztiak alde egonik eta Eliza Katolikoaren buruek egun daukaten irudi kaskarra kontuan izanda erreferendumaren emaitza nahiko garbi dagoela, baina ez aldekoek eta ez kontrakoek ez dakite zer gertatuko den. Irlandako erreferendumetan parte hartzea oso eskasa izaten da beti eta kontrakoek beren jendea bozkatzera eramatea lortzen badute, edozein emaitza da posible, nahiz eta jendartearen iritzi orokorra bestelakoa izan. Irlandako Gobernuak badaki hori gerta daitekeela, behin baino gehiagotan galdu baitituzte galdeketak. Horregatik, ezkontza homosexualen aldeko kanpaina ez da gobernuaren eskuetan egongo, jendartearen eskuetan baizik; ikasleak, katoliko progresistak, LGTB taldeak... lanean hasteko prest daude.

Kontrakoen «but» kanpaina
Irlandan ohikoak dira erreferendumak. Edozein lege edo Europako akordiok Irlandako Konstituzioari eragiten badio, irlandar guztiek daukate bozka bidez beren iritzia emateko aukera. Hartara, maiatzean sexu bereko pertsonen arteko ezkontzari buruzko iritzia emango dute. Azken hamar urteotan egiten den hamargarren galdeketa izango da.

Berez herritarrek erabakiko dutena Irlandako Konstituzioan honako esaldia txertatu edo ez izango da: «Bi pertsona ezkon daitezke beren sexua kontuan hartu gabe». Esaldi laburra da, baina garrantzi eta pisu handikoa. Askoren ustez galdeketa garrantzitsua da batez ere Irlandako bikote ez heterosexualentzako, baina, aldi berean, Irlandatik kanpo ere garrantzia izango du, mundu mailako eragina izango duen esperimentu soziologiko bat izango baita.

«Bi pertsona ezkon daitezke beren sexua kontuan hartu gabe». Azken urteetako inkestek garbi utzi dute irlandarren gehiengo oso zabala horren alde dagoela. Horren jakitun, ezkontza homosexualen kontra daudenek estrategia aldatzea erabaki dute, eta martxan jarri dute “But” kanpaina. «Gu ez gaude sexu berekoen ezkontzaren kontra, baina...». Eta bide horretan, kontra ez egon arren ez bozkatzeko eskatzen dute.

Ezezkoen aldekoek galdutzat eman dute dagoeneko ezkontza homosexualen inguruko eztabaida, eta borroka beste norabide batera begira jarri dute: «Ni ezkontza horien alde nago, baina eta umeak? Izan ere, oso garrantzitsua da aita eta ama edukitzea»; «gauean, gaixorik dagoenean, nori deituko dio ume txiki batek amarik ez baldin badauka?»; «gizonaren figura falta den familietan haurrak ez daude ondo; haurraren hezkuntzan akats larria da hori»... Horrelako mezuetan oinarrituko da kontrakoen kanpaina. Ikusi egin behar lau milioi irlandar hartuko dituen esperimentu soziologikoak zer ematen duen; aurreiritziek, usteek eta beldurrek zer pisu daukaten.

DOCUMENTACIÓN
El ministro de Sanidad de Irlanda sale del armario como gay
Calibán | Dos Manzanas, 2015-01-20
http://www.dosmanzanas.com/2015/01/el-ministro-de-sanidad-de-irlanda-sale-del-armario-como-gay.html

#hemeroteka #frankismoa | ‘Arbel beltza’ erakusketa

Irudia: Naiz

‘Arbel beltza’ erakusketa
Doktrinamendu eta izuaren bidez, frankismoak Erlijioa eta Aberria (espainiarra) oinarri zituen hezkuntza eredua txertatu zuen. Euskal Herrian jazarpena are handiagoa izan zen: lurraldetasunarekin eta euskararekin zerikusia zuen guztia desagerrarazi beharra zegoen. Donostian, «Arbel beltza» erakusketak hori guztia jaso du.
Oihane Larretxea de la Granja | Gaur8, 2015-01-31
http://www.naiz.eus/eu/actualidad/noticia/20150131/francok-ikasle-eta-irakasleak-baliatu-zituen-totalitarismoa-sustraitzeko
>
http://www.naiz.eus/eu/hemeroteca/gaur8/editions/gaur8_2015-01-31-06-00/hemeroteca_articles/francok-ikasle-eta-irakasleak-baliatu-zituen-totalitarismoa-sustraitzeko

Nazio Batuek, 1948. urteko abenduan, hezkuntza funtsezko askatasuntzat jo zuten, Giza Eskubideen Adierazpen Unibertsalean. «Hezkuntzaren helburua giza nortasuna guztiz garatzea izango da eta giza eskubideen eta oinarrizko askatasunen errespetua indartzea; herrialde, arraza eta erlijio guztien arteko elkar-ulertze, jasankortasun eta adiskidetasunaren alde egingo du», zioen onartutako testuak.

Adierazpen hau onartu zenerako, urteak ziren Estatu espainiarrean izu, errepresio eta doktrinamenduaren bidez, frankismoak bere hezkuntza sistema propioa indarrean jarri zuela. «La letra con sangre entra» [Letra odolez sartzen da] printzipioari jarraituz, besteak beste, sistemak bitan banatzen zituen neskak eta mutilak, onak batetik, eta gaiztoak bestetik, eta, hala, ikasle gaiztoei maiz zigor fisikoak ezartzen zizkien.

Gertuko historiaren atal ilun hauek dokumentatu eta bai irudiekin bai garaiko objektu esanguratsuekin ilustratu dituzte Juantxo eta Iñaki Egaña anaiek. Erakusketa Donostiako Aiete auzoko kultur etxean dago ikusgai, datorren martxoaren 13ra bitartean.

«Arbel Beltza»k, hala du izena erakusketak, begiak zabalduko dizkie askori, harridura sortuko die, mina, jakingura, ezinegona… eta galdera asko. Zergatik? Beste askori, aitzitik, pasadizook beren larruan sufritu zituztenei, jasandako mina berpiztuko die. Garraztasunez, tristuraz, inpotentziaz.

Aretoa txikia da, baina edukiz josita dago. Hain zen mardula lortu zuten dokumentazio kopurua, beste erakusketa batzuk antolatzeko adina baitzegoen. Hala esan dute Egaña anaiek, beraiekin egindako bisitan. Ildo horretan, Juantxo Egaña argazkilariak aipatu du oso zaila egin zitzaiola ehunka argazkiren artean hautaketa egitea. Beste hainbeste gertatu zitzaien garai hartan ikasgeletan erabiltzen zituzten liburuekin. «Liburutegi bat osatzeko adina!», esan dute. Zorionez, beraz, bada dokumentazio nahikoa urte haien lekukotasuna bermatzeko.

Irakasleak, jopuntuan
Francisco Francoren diktadura ez zen salbuespena izan eta, Adolf Hitlerrek Alemanian eta Benito Mussolinik Italian egin zuten legez, hezkuntza baliatu zuen sistemaren printzipioak sustatzeko. Haurren malgutasunari, alegia, hauek manipulatzeko eta kontrolatzeko erraztasunari esker –neurri handi batean, adin horretan izaten den inozentzia eta defenditzeko gaitasun eskasagatik–, erregimena ikasgeletan sartu zen.

Bigarren Errepublikan sustatu zen hezkuntzaren doakotasuna eta laikotasuna amaitu egin zen, tropa frankistak Euskal Herrira ailegatu bezain pronto. Iñaki Egañak erakusketa hornitzeko idatzi duen liburuxkan –aretoan bertan dago salgai– kontatzen duenez, Jose Maria Arellanok, Gipuzkoako lehen gobernatzaileak eman zuen lehen agindua eskola publiko guztietako liburutegiak ikuskatzea izan zen. «Erlijioaren eta kristau-moralaren printzipio onetatik urrun dauden edo ikasleek Aberri bakar eta zatiezin bat gurtzea bultzatzen ez duten lan guztiak suntsitu egingo dira», adierazi zuen.

Maisuak eta maistrak «garbiketaren» helburu nagusietako bat izan ziren, eta, honenbestez, biktima zuzenak. Era berean, altxamendua babestu eta leial jokatu zutenek ardura handiko postuak lortu zituzten.

Gipuzkoan, frankismoak gutxienez bost maisu exekutatu zituen: Ángel Iturmendi, Miguel Irastorza, Daniel Garrido, Cosme Yagüez eta Trino Aguirre. Araba eta Nafarroan, bereziki gogorra izan ezen erregimena irakasleekin. Gutxienez, eta hurrenez hurren, 6 eta 28 exekutatu zituzten.

Garai hartako prentsan idatzitako artikulu batean, asmo krudelak zeintzuk ziren argi utzi zuen Ramón Sierra Gipuzkoako gobernadore militarrak: «Zuen izenak ezabatuko ditugu, eta hainbat belaunalditan madarikatuko dituzte. Mapetan Euskadi izeneko amarru hori marra berde batez adierazten duen maisurik badago, atzerriratu egingo dugu», mehatxatu zuen.

Hilario Murua historialariaren arabera, Iñaki Egañak jaso duenez, euskal eskolaren eraldaketan agintariak gehiago kezkatu ziren irakasleak eta ikasleak «garbitzeaz» eta doktrinatzeaz, hezkuntza-sistema bat eraikitzeaz baino. Aurrerantzean, bi izango ziren hezkuntzaren zutoinak: Erlijioa eta Aberria (espainiarra). Eliza hezkuntzan txertatu zen, bete-betean.

Ikur jakin batzuek ikasgeletan indar handia zuten, eta nahitaez, legeak hala agintzen zuelako, gurutzeak, bandera hori-gorriak eta Francoren erretratuak paretetan zintzilik egon behar zuten. Miguel Primo de Rivera Falangearen sortzaile izan zenaren irudiak ere alboan egon behar zuen. Haurren betebeharra, hauek goratzea zen. Bizkaia izan zen armada frankisten eskuetan geratu zen azken lurraldea, 1937ko ekainean. Hilabete gutxi geroago, lege batek betebehar horiek jaso zituen: «Beharrezkoa da Bizkaia osasuntsu, kristau eta espainiar honek jainko gabekoak eta aberri gabekoak garbitzea, kristori hartutako zorra ordaintzea, eta solemnitate osoz, Espainiako seme ugariren odolez bustita bere magalera itzuli den gurutzefika hori berriz jartzea».

Elizaren monopolioa
Elizak, Estatuaren funtzioak ordeztuz, indartzea lortu zuen. Lehen Hezkuntzari eragiten zion 1945eko lege batek Eliza Falangearen gainetik jarri zuen.

Donostiako erakusketan hainbat testigantza biltzen dira, tartean, Ricardo Ugarte eskultore pasaitarrarena. Urteak igaro arren, xehetasunez oroitzen ditu umetan eta gaztetan ikasgelan bizitakoak.

Gogoratzen du egunero-egunero eskola eteten zela, arratsaldeko bostetan Arrosario Santua errezatzeko, baita ‘Cara al sol’ kantatzera behartzen zituztela ere. Une hartan, «trapu bat» ateratzen zutela ere gogoratzen du: bandera nazia zen. Igandetan ere mezara joan beharra zegoen, nahitaez, «bestela zigorra zetorren».

Teodora Sevilla Eskola Nazionaleko ikasleak halako egoerak bizitu zituen, eta onartzen du kantatzen zutena zer zen jakin gabe abesten zutela. «Belarrondokoak, zaplastekoak, zigorrak… hori zen ordaindu beharrekoa agintzen zutena egiten ez bagenuen», kontatu du.

Zer abesten zuten jakin gabe, gauza asko ikasarazi zitzaizkien garai hartako neska-mutilei. Esaterako, Espiritu Nazionala zelakoa, baita militarren izen-abizenak, lekuak, datak, errege bisigodoen zerrenda eta erlijio katolikoaren oinarrizko otoitzak ere. «Historian bazeuden ulertzen ez genituen gauza asko, baina ez ginen galdetzera ausartzen». Buruz ikasi, errepikatu eta gainerakoan isilik egon behar.

Erlijioak zehaztutako egutegia ere oroitzen zuten ikasgeletan, eta hamaika ziren gorazarre egiteko egunak: Aita Santuaren Eguna, Jesusen Bihotzaren Eguna, Misioen Mundu Zabaleko Igandea, Amaren Eguna… «Maria Umearen eguna ere oroitzen genuen –gogoratzen du Sevillak–. Egun hartan, neska aberatsek txokolatezko opilak banatzen zizkiguten pobreak ginenoi. Umiliagarria zen».

Sistema ere arduratzen zen ikasleen artean ezberdintasunak egiteaz, klase sozialaren arabera. Sevillak deskribatzen duenez, uniformeak berdinak ziren guztientzat, baina, adibidez, neska dirudunak aterpean zeuden eskaileratatik igotzen ziren eskolara; txiroak zirenak, berriz, aldapatik.

Bazeuden beste gauza iraingarri asko, eta mojek askotan zerikusi handia izaten zuten horrekin. «Batzuk gaiztoak ziren, besteen aurrean barregarri uztea gustatzen zitzaien. Halakoetan ikusten genuen nor zen pertsona ona, eta nor bizi zen erresuminduta».

Egañak kontatu duenez, Elizaren monopolioak irakaskuntza pribatuaren loraldia eragin zuen. Errepublikaren aurretik ere hedatuta zeuden La Salle anaien ikastetxeek beste ordena batzuen lehia izan zuten. 1951. urtean, Euskal Herriko irakaskuntzaren %80 inguru erlijio-ordenen esku zegoen. Gainerakoak, Eskola Nazionalak delakoen eskuetan. Urte hartan, 346 ikastetxe pribatu zeuden euskal lurraldeetan, 88 mutilentzat eta 258 neskentzat.

Emakumea, garbitzeko jaioa
Apaizek ere iraintzen zituzten neskatoak, emakume izate hutsagatik. Umea zela, sekulako astakeriak entzun behar izan zituen Sevillak, baita garai hartako beste haur askok ere. «Meza ematen zigun apaiz batek publikoki onartzen zuen emakumeak gorroto zituela, eta geure patua fregatzea zela esaten zuen behin eta berriz».

Sistemak izugarrizko atzerakada ekarri zuen emakume eta neskatoentzat. Falangeak Sekzio Femeninoa sortu zuen, eta Pilar Primo de Rivera, diktadorearen alaba, izan zen agintari gorena. Hala baieztatzen zuen: «Emakumeek inoiz ez dute ezer deskubritzen. Zalantzarik gabe, Jainkoak gizonezkoen adimenerako gordetako talentu sortzailea falta zaie. Gizonek eginda ematen digutena hobeto edo okerrago interpreta dezakegu soilik emakumeok». Zer ez zuten esango eta pentsatuko gizonezkoek beste sexuaz, Pilar bera emakumea izanik hitzok adierazteko gai bazen…

Emakumea betiereko tentazioa zela azalduz, honen purutasuna sustatu eta ikasleak ezkontzarako prestatzen zituzten. Horixe zen lehen helburua. Hurrengoa, eta garrantzitsuetan garrantzitsuena, amatasuna.

Erregimenaren ustez «egokia» zena ikasten zutela ziurtatzeko, «Etxea» (Hogar) deitutako irakasgaia prestatu zuten: etxeko ekonomia, sukaldaritza, josketa eta eskulanak irakasten zitzaizkien neskatoei, besteak beste.

Ikastolen sorrera
Ikasleak eredu jakin baten baitan hezteaz gain, garrantzitsua zen maisuak eta maistrak izango zirenen hezkuntza arautu eta diseinatzea. 1945. urtean onartu zen Hezkuntza Legeak, besteak beste, beren eginkizuna «hezitzaile ororen sentimendu erlijiosoa eta giza sentimendua piztea» zela jasotzen zuen, baita «Aberriaren batasuna zerbitzatuko duen benetako espiritu nazionala eratzea» ere.

Elizako hierarkiak berak zuzentzen eta antolatzen zuen irakasleak prestatzeko eredua. Eskola Nazionaleko irakasle izateko, bi urteko ikasketak egin behar ziren, eta hirugarrena zentro batean egindako praktikekin osatzen zuten.

Francok ikastolak gerra garaian itxi zituenez, ofizialtasunik gabe, ildo horretan hutsunea zegoen eta diktadura bete-betean zegoela, klandestinitatean aritzea beste irtenbiderik ez zuten izan hainbat irakaslek.

Ziur asko, Elbira Zipitriarena da kasu ezagunenetako bat. Irakasle honek, ezkutuan, Donostiako Alde Zaharreko Fermin Calbeton kalean zuen etxe txikian hezten zituen neska-mutilak, 1943. urteaz geroztik, baina Gerra Zibilaren aurreko mugimenduan parte hartu zuen.

Mari Karmen Mitxelena irakasle ohiak oso gertutik ezagutu zuen, berarekin egin baitzituen urtebeteko praktikak. «Irakasteko modu hura niretzat deskubrimendu bat izan zen, izugarria izan zen esperientzia, haurrekin izaten genuen egunerokotasuna».

Poliziaren bizkarrera ibiltzen ziren eta hauek, susmoak eraginda, ate joka joaten ziren Zipitriarenera. Umeak korrika batean ohearen azpian ezkutatzen zituzten. «Itogarria zen jasaten genuen jazarpena, eta 1968. urtearen inguruan, ikusi genuen horrela ezin genuela jarraitu», errekonozitu du. Egoera muturrekoa zenez, gurasoek euren etxeak eskaintzen zizkieten, polizia despistatu eta eskolak eman ahal izateko.

Euskararekin zerikusia zuen oro desagerraraztea zen asmoa, eta helburu hori lortzeko ahaleginak egiten zituen erregimenak. Mitxelenak guraso batzuek zentzu horretan azaldu zituzten kemena eta ausardia goraipatu ditu. Beste askok, ordea, ez zuten, hala nahi arren, horretarako aukerarik izan. Ugartek nostalgiaz gogoratzen du amak zekien euskara «bikaina». «Etxean, ordea, ez genuen sekula erabili, beldurragatik; zelatari asko zegoen. Tamalez, euskarari dagokionez, belaunaldi galdua izan gara», esan du eskultoreak.

Eskola Nazionaletan ere euskara zekienaren aurkako jazarpena zegoen. Sevillak San Bartolomeko mojetan, bere eskola berean zegoen neskatxa baten kasua gogoratzen du oraindik orain. Herri batekoa zen eta baserritik heldu zen. Gaztelaniaz hitz erdirik ere ez zekien. «Asko sufritu zuen honen ondorioz, ez zelako eskola bakar bat jarraitzeko gai. Jolasteko ere ez zen gurekin elkartzen, integratu beharrean, arraro sentiarazten zuten, bakartu egiten zuten».

Jose Mari Arrazolak maitasun handiz gogoratzen du irakasle izan zuen Zipitria, baita 40 metro koadro baino gehiago ez zituen Alde Zaharreko etxea ere. «Lau talde zituen, bost haur bakoitzean», oroitu du. Metodologiaz ere gogoratzen da, irakasten zizkieten euskal kanta zaharrez, besteak beste. «Kantatuz ikasten genuen». Urgull mendira ere igotzen ziren, astean behin gutxi gorabehera. Alboan zutenez, aprobetxatu egiten zuten, adibidez, liburuetan agertutako hostoak eta zuhaitzak bertatik bertara ikusteko.

1959-1960ko ikasturtean, Gipuzkoako lehenengo hiru ikastolak sortu ziren, 60 ikaslerekin, baina oraindik klandestinitatean jardun behar izan zuten, eta lekuz aldatuz etengabe, poliziak ez atzemateko. Loraldia hurrengo hamar urteetan etorriko zen, eta Gipuzkoaz harago, izan ere, 1969an, Seaskaren babespean, Ipar Euskal Herrian ere hiru ikastola ireki ziren. Garai hartan 8.000 ikasle zeuden Gipuzkoan, 3.500 Bizkaian eta 1.500 Araban eta Nafarroan. Baita diasporan ere, gerraren eraginez alde egin zutenen herrialdeetan euskararen hazia erein baitzuten hainbat pertsona kementsuk.

#hemeroteka #sexuaskapena | Ekaitz Herrero: «Gure izaeraren eta gorputzaren kontrolari aurre egiteko modua da sexu askapenerako mugimendua»

Ekaitz Herrero: «Gure izaeraren eta gorputzaren kontrolari aurre egiteko modua da sexu askapenerako mugimendua»
Ekainaren 28an ospatzen den Askapen Sexualaren aldeko Nazioarteko Egunaren atarian, aldarrikapenei, beharrei eta erantzunei egin die errepaso Ekaitz Herrero Sexu Askapenerako Gazte Mugimenduko kideak.
Maider Eizmendi | Gaur8, 319. Zbk, 2013-06-22
http://www.gaur8.info/edukiak/20130622/409426/Ekaitz-Herrero-Gure-izaeraren-eta-gorputzaren-kontrolari-aurre-egiteko-modua-da-sexu-askapenerako-mugimendua

Heterozentrismotik at dagoen edozein gazteri zuzenduko zaio sexu askapenerako gazte mugimendua eratzen ari den proiektu berria. Funtsean, duten hutsune nagusia politikoa dela uste dute, eta, beraz, halako erantzuna eman behar dela. Gako asko nabarmenduko lituzkete, baina hezkuntza da horietako bat, eta, botere estrukturak sortzen dituen jendartea eraldatzeko grina piztea, bestea.

Gazte EHGAM desegin eta zabalagoa den sexua askapenerako gazte mugimendua eratzen zabiltzate. Zerk bultzatu zaituzte horretara?
Gazte EHGAM iazko udan desegin zen. Kide berriak batu zirela eta sorrera lanetan aritutako jendea ere aldatzen joana zela antzeman genuen. Era berean, gerturatutako jende berri horrek zerotik abiatuko zen proiektu batean parte hartzeko beharra zuela ikusi genuen. Lau urteko ibilbidearen ostean, gainera, gure diskurtsoak berak ere nolabaiteko bilakaera bat izan du. Arrazoi horiek guztiek eraman gintuzten proiektu berri baten eratze prozesua abiatzera.

Azken batean, helburu berdinekin bat egiten duten gazteak batzeko beharra sumatu duzue.
EHGAM erakundetik sortutako taldea zen Gazte EHGAM, eta, euren diskurtsoaren kontra kokatzen ez bagara ere, ezta gutxiago ere, arlo batzuk birplanteatzeko beharra sumatu genuen. Hori ahalik eta jende gehienarekin egin nahi genuen. Hala, zabaltzeko eta bidean beste pertsona, kolektibo eta mugimendu batzuk batzeko aukera ikusi genuen. Sexu askapenerako mugimendua oso sakabanatuta zegoela antzematen genuen, izan ere. Hala hasi genuen oraindik ere amaitu ez den proiektu berriaren eratze prozesua.

Zein egoeretan iristen zarete ekainaren 28ko data esanguratsu honetara?
Badira beste data esanguratsu batzuk ere guretzat, baina egia da ekainaren 28a egun adierazgarriena dela. Guk sumatzen dugunez, sexu askapenerako mugimenduan batzen garen erakundeak, modu batean edo bestean, geldituta gaude uneotan. Urtetan zehar hainbat lege eskatzen aritu gara: Sexu bereko pertsonen arteko ezkontza Legea eta Transexualitatearen Legea. Orain, berriz, behin horiek lortutakoan, halako geldiune bat gertatu da. Aurrerantzeko helburuak zehaztea dagokigu, beraz.

Ekainaren 28an, berriz, eguna berezi egin zuen 1969ko matxinadatik errealitatea ez dela aldatu aldarrikatu nahi dugu gazte mugimendutik. Oraindik gauza asko daude egiteko. 1969ko matxinada horretan heterosexuala ez zen guztia zapaltzen zuen sistema hori birrintzen hasi zen, baina oraindik ere, nahiz eta lege batzuk egitea lortu den, ez dugu sistema hori birrindu, eta, beraz, beharrezkoa da oraindik ere jendarte aldaketa bat.

Helburua handia da. Bide horretan, aurten zein aldarrikapen zehatzei helduko diezue?
EHGAM beraren eskutik, esaterako, orain gutxi Frantzian izan den gazte antifaxistaren hilketa ekarri nahi da gogora. Ez dakigu bere praktika sexualak zeintzuk ziren, baina azken irudietako batean sexu berekoen ezkontza arautzeko legearen alde borrokan agertu zen. Antifaxismoaren borroka oso garrantzitsua da guretzat. Era berean, sexua eskubideak aldarrikatzen dituen Jakartako Adierazpena ere nabarmenduko dugu. Kapitalismoaren krisiak eragin duen krisi ekonomiko, sozial eta politikoa egoera larriak ari da sortzen berriz Europan, baita Euskal Herrian ere. Izan dira eraso homofoboak eta faxistak, eta guztiak lerro berean kokatzen ditugu guk. Azken batean, homofobiaren kontrako borroka faxismoaren aurkako borroka da, eta hori ere aldarrikatuko dugu datorren ekainaren 28an.

Eraso horien aurkako erantzun indartsuagoak behar dira?
Nire ustez, erantzun askoz indartsuagoa eman beharko litzateke, bai eraso homofobo bat dagoenean bai eraso faxista bat dagoenean. Berriz ere berdina ez gertatzeko bezain irmoa izan behar du erantzunak.

Sexu berekoen arteko ezkontza arautzeko legea aipatu duzu. Eskubide hori aitortu zaizue, baina horrek ez du egunerokoan dauden arazoak konpontzeko balio.
Ez dut legearen aurka egingo, baina konturatu beharko genuke jendartean diziplina ezartzeko ahalegin horretan familiak edota ezkontzak duten betebeharra. Legea aurrerapausoa izan bada ere, garrantzia handiagoa duten aldaketak badirela uste dut.

Zein arlotan sumatzen dituzue, zehazki, sexu askapenerako borroka horretan hutsune handienak?
Funtsean arazoa politikoa da, eta, beraz, hutsune nagusia ere politikoa da. Gauzak aldatu egin daitezke, betiere borondate politikoa baldin badago. Instituzioek egun dituzten jarrerek ez dute egoera aldatzeko balio, egungo status quo hori mantentzeko baizik. Beste hutsune garrantzitsua, zalantzarik gabe, hezkuntza sistema da. Errotik aldatu behar da. Hezkuntza sistema ez heterozentrista bat behar da, pertsonen arteko lehiakortasunean oinarrituko ez dena. Horretarako aukera badago, baldin eta horretarako borondatea badago.

Eskolaz mintzo zara. Eskolan ematen den jazarpen homofobikoak ardura handia eragiten dizue, ezta?
Bai, beldurra oso atzerakoia da eta krisi ekonomikoarekin urrun ikusten genituen jarrera batzuk itzultzen ari direla ikusten ari gara. Estatu frantsesean sexu berekoen ezkontzaren aurka kalera irten diren pertsona asko gazteak dira eta horrek arduratu egiten gaitu. Oraindik ere Euskal Herriko eskoletan bullying-a eta sexua aukeragatik diskriminazioa pairatzen duten gazteak badaude. Armairutik atera ez diren gazteak ere kontuan hartu behar dira, azken batean jendartearen diskriminazioa pairatzeko beldurrak eragiten du-eta kasu askotan aukera hori. Armairuan egotea aukera propioa baldin bada ondo dago, baina beldurragatik bada... Egungo hezkuntza sistemak adoktrinatu egiten gaitu eta hurrengoak ere hala egingo du ez bada aldaketa sakon bat gertatzen. Azken batean, ikasleak nagusien isla dira.

Zein da hezkuntza sistema eraldatzeko jarraitu beharreko bidea?
Lehenik eta behin, hezkuntza arloan lan egiten duten eragileekin aliantzak eraikitzea beharrezkoa da. Analisi bat egin behar da guztion artean eta zehazten diren maximoak exijitu. Uste dut askotan minimoekin konformatzen garela, eta, aldiz, maximoak exijitu behar dira, tinko.

Nire ustez, ez da txarra oraindik zehazteko dauden horien alde borroka egitea. Askotan badakigu zeren kontra borrokatzen dugun eta ez zeren alde. Nik ez dut uste horren txarra denik hori; zeren kontra ari garen jakiteak borrokan jarraitzeko grina sortzen du, izan ere.

Marraztuta dituzue izan nahiko zenuketen hezkuntza sistemaren lerro nagusiak?
Badira hezkuntza arloan esperientziak ikasleen autoebaluazioa bultzatzen dutenak. Sistema horietan ez da jakintzaren jabego pribatua bultzatzen, ezagutzaren interes publikoa baizik, eta hori garrantzitsua da. Egungo hezkuntza sistemak ikasleak indibidualki sailkatzen ditu, haien arteko lehia sortuz. Nire ustez, gaztelerazko testu analisi bat egiten jakitea baino garrantzitsuagoa da bizitzeko, sentitzeko eta elkarbizitzeko ikasgaiak jasotzea, eta horiek bultzatu beharko lirateke.

Oraindik ere gabezia handiak dituzuela nabarmendu duzu, baina zuen egoera aurrekoena baina askoz ere hobeagoa dela esango dizuete seguru asko.
Bai, baina guk askatasun gehiago dugula ez nuke esango. Kontuan izan behar dugu, gainera, ematen dizkiguten askatasun horiek, aldez aurretik desaktibatuta daudela. Kalte egiten digu mezu horrek, azkenean, askatasun gehiago dugula behin eta berriz entzuteak urratu egiten gaitu.

Kontrolatutako askatasunez mintzo zara.
Bai, guztiz baldintzatuta daude. Printzipioz, gu pertsona askeak gara, eta, beraz, guk geuk eraiki dezakegu gure nortasuna. Baina, aldiz, nortasun horren eraikitzea baldintzatuta dago erabat.

Eta kalean, sexua askapenerako mugimenduari begira zer sumatzen duzue?
Kalea oso anitza da. Sexu askapenerako mugimenduak aterki asko ditu eta faltan sumatzen dugu jendarteak ez dakiela horien artean bereizten. Sexu askapenerako mugimendua ezezaguna da. Badira mugimendu batzuk bidea instituzioekin batera egiten dutenak, eta, bestalde, bagara ere jarrera iraultzaileagoa dugun mugimenduak. Oso dinamika eta planteamendu desberdinak dira batzuenak eta besteenak. Sumatzen dugu jendarteak ez dakiela horien artean bereizten.

Estatu frantsesean gazte asko irten dira kalera sexu berekoen ezkontza arautzeko legearen aurka protesta egiteko. Nola ulertzen duzue hori?
Frantzian, sektore ultraeskuindarrak iskanbila sortzeko aukera ikusi du. Europan halako joera gehiago ere ikusi ditugu. Gazteen arteko homofobia azaltzeko modu asko izan daitezke. Nire ustez, matxismoa dago atzean. Gizonak aktibo izateko eta penetratzeko eta emakumeak pasibo izateko eta penetratuak izateko hezi ditu gizarteak. Gizon bat homosexuala denean, heterozentrismoren begirada itxitik derrigorrez penetratua izan behar duela uste denez, eskemak hausten zaizkie, euren begietara gizon horrek emakume papera hartzen duelako. Azken batean homofobiak matxismoaren kutsua du.

Gazteek sumatzen al dute sexu askapenerako mugimendura gerturatzeko premia?
Sexu askapenerako mugimendura jende gutxi gerturatzen da. Seguru aski jendeak izango ditu beste lehentasun batzuk eta zilegi da, baina guk gure lana guk egin behar dugula uste dugu. Sistemak, gainerako guztiak ere kontrolatzeko, gu kontrolatu behar gaitu lehenik; gure izaera eta gure gorputza. Kontrol orokor horri aurre egiteko modua da sexu askapenerako mugimenduaren lana bera ere.

Hori hala izanda ere, jendea zuen borrokara gerturatzeko zailtasunak dituela diozu.
Nire ustez, ezkontza eskubidea edota Transexualitatearen Legea gozoki pozoituak izan dira, jende asko desmobilizatu egin da-eta. Bestetik, bada gure borrokarekin bat egin arren hori publiko egiten ez duen jendea ere; gure borrokaren ezaugarriek ez dute urrats hori ematea errazten.