#hemeroteca #lgtbi #28j | Orgullo y reivindicación para un país más libre

La Sexta / La pareja gay agredida en Villabona el pasdo mayo //

Orgullo y reivindicación para un país más libre
Editorial | Naiz, 2023-06-28
https://www.naiz.eus/es/iritzia/editorial/orgullo-y-reivindicacion-para-un-pais-mas-libre

El Día Internacional del Orgullo LGTBI es una jornada en la que celebración y reivindicación todavía aparecen indisolublemente unidas. Es indudable que en los últimos años se han producido importantes avances que se han traducido sobre todo en leyes, como la del matrimonio igualitario o la ley para la igualdad de las personas trans. Sin lugar a dudas, se trata de normas que nos proporcionan unos fundamentos más sólidos para garantizar los derechos de todas las personas y para que lesbianas, homosexuales y transexuales puedan vivir en libertad.

Sin embargo, no siempre los avances legales son seguidos por cambios sociales en la misma dirección. No hay que irse a países remotos para comprobar que en el nuestro todavía son habituales los insultos a gais y lesbianas; hechos a los que no se suele atribuir una especial gravedad pero que, desgraciadamente, conforman el caldo de cultivo para la violencia. Buena muestra de ello han sido las agresiones homófobas en Villabona o la más reciente en fiestas de Gallarta que terminaron con las personas atacadas en el hospital. A pesar del camino ya recorrido, quedan todavía muchos cambios pendientes y muchas actitudes violentas por erradicar.

En el actual contexto en el que aún perviven actitudes homófobas se está produciendo paralelamente una suerte de instrumentalización y mercantilización de la homosexualidad por parte de instituciones, pero también de muchas empresas. Un enfoque que ha sido bautizado como pinkwashing, o lavado de imagen rosa, y más en general como gay-capitalismo. En ambos casos, con esas definiciones han querido subrayar que esa perspectiva tiene poco que ver con los derechos de las personas LGTBI y que su principal motivación son mezquinos cálculos políticos y mercantiles.

Hace 45 años se convocó en Euskal Herria la primera manifestación en defensa de los derechos de las personas LGTBI. Mucho ha llovido desde entonces y mucho se ha avanzado en reconocimiento y derechos, pero aún sigue siendo necesario levantar la bandera del orgullo y la de la reivindicación para seguir construyendo un país más justo y más libre, mejor.

#hemeroteca #lgtbi #28j | Un muro contra el fascismo en el primer Día del Orgullo en campaña electoral

Una manifestación del 28J en Donostia //

Un muro contra el fascismo en el primer Día del Orgullo en campaña electoral
Jorge Napal | Noticias de Gipuzkoa, 2023-06-27
https://www.noticiasdegipuzkoa.eus/sociedad/2023/06/27/muro-fascismo-primer-dia-orgullo-6977830.html

El Día Internacional del Orgullo LGTBI, que se celebra este miércoles, irrumpe en esta edición con una especial carga política debido al temor a la paulatina entrada en distintos gobiernos de la extrema derecha, con Vox a la cabeza, y a laminarse con ello derechos sociales que parecían haberse consolidado en los últimos años.

“Hay un discurso que se está instalando a nivel institucional, y que vemos con preocupación. Hasta ahora existía un consenso sobre los derechos humanos de las personas LGTBI, pero comenzamos a ver que se están convirtiendo en una especie de moneda de cambio. Actualmente hay legitimidad para cuestionar esos derechos, algo que además ocurre de manera totalmente impune”, advierte José Ignacio Pichardo, profesor de Antropología en la Universidad Complutense de Madrid. El experto, especializado en la investigación sobre diversidad sexual, advierte del peligro de que ese cuestionamiento de los derechos comience a normalizarse en las propias instituciones democráticas, con el consiguiente reflejo en la sociedad.

Euskadi ha registrado durante el último año 435 incidentes de odio potencialmente delictivos, un 57% más respecto a 2021, cifra que multiplica por cuatro los datos recogidos en 2019. Tras los delitos de índole racista, que se sitúan a la cabeza, el segundo gran bloque es el que representan los colectivos sexuales, es decir, cuando el sexo o género de la víctima se convierte en causa de discriminación. Los ataques por este motivo ascienden a 96, un 31,5% más que en 2021.

Las diferentes crisis de los últimos años han sido el caldo de cultivo de una extrema derecha que parece ganar adeptos, y que se ha radicalizado desde que en 2018 irrumpió en las instituciones públicas para “viralizar su discurso machista y LGTBIfóbico”. Sus integrantes legitiman, según advierten las organizaciones sociales, la distorsión de la realidad, y lanzan insultos a cualquier precio. “Esos discursos van calando en una parte de la población, y se va creando la percepción de que el colectivo es el enemigo a batir”, señala el experto.

Agresiones cotidianas y visibles
Así, poco a poco, el consenso por el cual determinadas expresiones eran totalmente reprobables "parece haberse roto", con agresiones cada vez más cotidianas y visibles, como pudo comprobarse el 14 de mayo en Villabona, cuando un matrimonio gay resultó herido en el contexto de una agresión homófoba y racista. El Juzgado de Tolosa dictó una orden de alejamiento sobre sus víctimas a dos de los presuntos agresores. Los hechos serán juzgados como un delito de odio.

En declaraciones a los medios, Carla, la tía de uno de los agredidos, explicó que a su sobrino "le dieron patadas y puñetazos hasta que le dejaron inconsciente y no pararon hasta que llegó la Policía". La pareja había llegado recientemente a Villabona. "Se vinieron de Colombia por lo mismo, porque allí ser gay no está bien visto y pensaban que aquí iba a ser mejor”. Su diagnóstico tras la agresión: fractura en la muñeca, la nariz rota, quince puntos en el labio y una herida en la cabeza.

Esta serie de hechos son rechazados por la mayor parte de la sociedad vasca, como refleja el informe Neurtu, el barómetro sobre la diversidad en la CAV. La población de Euskadi se muestra mayoritariamente "muy abierta" hacia la diversidad sexual y de género, y un 86,3% de los ciudadanos es favorable a que las instituciones garanticen la igualdad de oportunidades de las personas LGTBI. El estudio recoge una de cal y otra de arena, ya que más del 50% de la sociedad declara haber presenciado comentarios negativos o burlas sobre alguien por su orientación sexual o de género y un 13,5% haber tenido conocimiento de agresiones físicas.

“La mayor parte de la población respeta, pero hay en torno a un 20% que, según diferentes encuestas, se muestra abiertamente homofóbica y transfóbica. Es un porcentaje mínimo que puede hacer mucho daño si ese 80% que es respetuoso se mantiene callado y mira hacia otro lado cuando se dan estas situaciones”, observa Pichardo.

El riesgo de que la ultraderecha "minoritaria imponga su ley"
“Corremos el riesgo de que eso que ocurre en el ámbito micro se traslade al ámbito macro y a las instituciones. Corremos el riesgo de que esa ultraderecha minoritaria imponga su ley”, advierte el experto, que pone el ejemplo de Italia, donde la ultraderecha está impidiendo el reconocimiento de los derechos de hijos e hijas de parejas del mismo sexo.

En sendos escritos enviados a una treintena de familias, la Fiscalía de la ciudad de Padua exige modificar todas las actas de nacimiento de hijos de madres lesbianas para eliminar las referencias a la madre no gestante. La medida no solo afecta a los nuevos registros, sino que se realiza de forma retroactiva.

La comunicación se produce solo unas pocas semanas después de que el Gobierno de la ultraconservadora Giorgia Meloni ordenara a los ayuntamientos del país que dejaran de registrar a los hijos de parejas del mismo sexo. “Este tipo de medidas van en contra lo que hasta ahora era una cuestión transversal. Más allá de cualquier ideología política, todo se sustentaba sobre la base de los derechos humanos, algo que también tenían claro los partidos conservadores”, subraya el profesor, que observa entre las generaciones más jóvenes “mucha flexibilidad, apertura y respeto” a todo lo que tiene que ver con las personas trans y no binarias. Nuevamente, una realidad de doble cara.

“Hay una mayoría que lo vive con mucha naturalidad, pero al mismo tiempo, dentro de los jóvenes hay una minoría que no solo reproducen esas actitudes homofóbicas y transfóbicas sino que además se sienten legitimados para mantener esos discursos en las aulas y centros de trabajo”, señala el docente.

“El discurso de la libertad no casa con la idea de que todos tenemos que ser heterosexuales. La ultraderecha nos impone un único modelo de familia y de vida. Es un discurso contradictorio. Proclaman por un lado la libertad, pero en realidad esos discursos no solo no la fomentan sino que la limitan. Lo que nos da libertad es que se reconozca la diversidad. Hay muchas formas de pensar y de estar en el mundo, y todas tienen que ser reconocidas por el Estado y las políticas públicas”, defiende.

#hemeroteka #homofobia | Villabonako erasoaren biktimak babestu dituzte herritarrek

Berria / Erasoa gaitzesteko egin den elkarretatzea gaur, Villabona eta Zizurkil arteko zubian //

Villabonako erasoaren biktimak babestu dituzte herritarrek
Villabonako eta Zizkurkilgo udalek deituta, elkarretaratzea egin dute gaur eguerdian. Josu Erkoreka Jaurlaritzako Segurtasun sailburuak adierazi duenez, erasoan parte hartu zuten guztiak identifikatu dituzte.
Isabel Jaurena | Berria, 2023-05-17
https://www.berria.eus/albisteak/228161/villabonako-erasoaren-biktimak-babestu-dituzte-herritarrek.htm 

«Aske izan nahi dugu». Horrela mintzatu da asteburuan Villabonan (Gipuzkoan) jipoitu zuten bikotea. Villabona eta Zizurkil (Gipuzkoa) lotzen dituen zubian agerraldi instituzionala egin dute, eta, biktimez gain, bertan izan dira bi herrietako udal ordezkariak, Nerea Melgosa Jaurlaritzako Berdintasun, Justizia eta Gizarte Politiketako sailburua, eta Denis Itxaso Espainiako Gobernuak Araba, Bizkai eta Gipuzkoan duen ordezkaria, bertzeak bertze. Zubiaren erdiko aldean kokatu dira guztiak, herritarrak bi bazterretan zeuden bitartean. Elkarretaratzera jendetza bildu bada ere, isiltasuna izan da nagusi lehenbiziko hamar minutuetan.

Jarraian, udalek «aniztasunaren aldeko» aldarria egin dute: «Herri plurala nahi dugu, non edozein lasai eta seguru bizi ahal izango den, non bakoitzaren aukerak eta izaerek herria aberasten duten». LGTBIfobiaren Aurkako Nazioarteko Eguna hautatu dute agerraldia egiteko, kolektiboaren kontrako erasorik ez dutela onartzen ozen errateko: «Alkohola ez da aitzakia; eztabaidak ezin dira indarkeriarekin konpondu, eta are gutxiago irain homofoboekin. Bestelako jendarte eredu bat nahi dugu».

Adierazi dute lanean jarraituko dutela homofobiaren, xenofobiaren eta matxismoaren kontra. Eta, edozein dela herritarren jatorria edo sexu orientazioa, «askatasunean bizitzea» nahi dutela.

Biktimek eskerrak eman dituzte bi udalek, instituzioek eta, oro har, herritarrek eman dieten babes eta laguntza guztiagatik. Erran dute beren herrialdetik Euskal Herrira etorri zirela homofobiatik ihesi, eta berriz ere egoera berarekin topo egin dutela. Hala ere, erran dute jabetzen direla herritar guztiak ez direla horrelakoak: «Espero dugu hau guztia ahal bezain laster konpontzea».

Agerraldiaren ostean, adierazpenak egin ditu Melgosak ere: «Aniztasuna eta inklusioa defendatu eta babestu beharreko balioak dira. Pertsona batek ere ezin du indarkeriarik edo diskriminaziorik jasan bere jatorriagatik edo sexu identitateagatik». Itxasok ere gaitzetsi du gertatutakoa: «Homofobiak eta xenofobiak gaitzespen publiko osoa merezi dute, eta biktimenganako babes sozial eta instituzional osoa».

Udalak ez dira erasoa gaitzetsi duten bakarrak, eta Euskadiko Gazteriaren Kontseiluak ere adierazpen irmoa egin du: «Gorroto delitu baten atzean, oinarrizko mezu bat dago. Ez dira eraso bakanak, eta, biktimari ez ezik, kolektibo osoari egiten zaizkio erasoak». Zenbait eskakizun ere egin dituzte; besteak beste, hauek: eraso bakoitzaren aurka justizia egin dadila, gorroto delituak salatzeko doako justizia ahalbidetu dadila, ikerketak eta datuak eguneratu daitezela, eta behatokiak hobetu ditzatela.

Identifikatuta
Josu Erkoreka Jaurlaritzako Segurtasun sailburuak adierazi duenez, eraso homofobo eta arrazistan parte hartu zuten guztiak identifikatu dituzte. Ikerketak aurrera jarraituko du, baina erran du larunbat gauean egin zuten lehenbiziko atestatu hartan ez dela inon agertzen «gorrotoari lotutako faktorea». «Hori geroago agertu zen, baina horrek ez du esan nahi baliorik ez duenik».

Biktimek adierazi dutenaren arabera, jatorriarengatik eta sexu orientazioagatik eraso zieten. Taberna batetik atera zirenean gertatu zen: hamabost gazte inguru oihuka hasi zitzaizkien, eta haiengandik urruntzen saiatu ziren biktimak; bietako baten izebari muturreko bat eman ziotenean, emakumea laguntzera joan zen bikotea, eta orduan hasi ziren jipoiak. Herenegun jarri zuten salaketa. Erasoaren ondorio nabarmenenak mutiletako batek ditu: zauri bat du buruaren atzealdean, sudurra berriz osatu behar izan diote, eskumuturra puskatu zioten, eta ahoan ere hamabost puntu ditu. Bertze mutilak, berriz, hematomak eta ebakiak ditu, gehienbat.

#hemeroteka #homofobia | Zizurkilgo Udalak eta Gipuzkoako Aldundiak Villabonako erasoa gaitzetsi dute

LGTIBfobiaren kontrako elkarretaratzea, Donostian, artxiboko irudi batean //

Zizurkilgo Udalak eta Gipuzkoako Aldundiak Villabonako erasoa gaitzetsi dute
Larunbat gauean bikote bat jipoitu zuten, haien jatorriarengatik eta sexu orientazioagatik.
Isabel Jaurena | Berria, 2023-05-16
https://www.berria.eus/albisteak/228096/zizurkilgo-udalak-eta-gipuzkoako-aldundiak-villabonako-erasoa-gaitzetsi-dute.htm 

Bikote homosexual batek salaketa bat jarri du, joan den asteburuan Villabonan (Gipuzkoa) jipoitu egin zituztelako. Eusko Jaurlaritzako Segurtasun Sailak dio gertatutakoa ikertzen ari dela. Bitartean, Zizurkilgo Udalak, Gipuzkoako Aldundiak eta Arartekoak gertatutakoa gaitzetsi dute. Udalak babes osoa eskaini die biktimei, eta adierazi du Villabonako Udalarekin lanean ari dela gertatutakoa argitzeko. Aldundiak elkartasuna eta babes osoa adierazi nahi izan dizkie erasoa jasan duten bi pertsonei, bai eta haien senide eta lagunei ere.

Biktimek adierazi dutenaren arabera, jatorriarengatik eta sexu orientazioagatik eraso zieten. Taberna batetik atera zirenean gertatu zen: hamabost gazte inguru oihuka hasi zitzaizkien, eta haiengandik urruntzen saiatu ziren; bietako baten izebari muturreko bat eman ziotenean, emakumea laguntzera joan ziren, eta orduan hasi ziren jipoiak. Polizia iritsi zen arte ez ziren gelditu.

Mutiletako batek konortea galdu zuen, eta atzo arte ospitaleratuta egon zen. Horregatik erabaki zuten salaketa atzo jartzea, erasoa larunbat gauean gauean izan bazen ere. Biktimek adierazi dute «beldur» direla, erasotzaileek badakitelako salaketa jarri dutela. Adierazi dutenez, beraiek ez zuten deus ere egin jipoia jasotzeko; «bat-batean» gertatu zen.

Erasoaren ondorio nabarmenenak dituen mutilak zauri bat du buruaren atzealdean. Sudurra ere berriz osatu behar izan zioten, guztiz txikituta utzi baitzioten; eskumuturra puskatu zioten, eta ahoan ere hamabost puntu ditu. Bertze mutilak, berriz, hematomak eta ebakiak ditu, gehienbat. Izebak, berriz, hematoma bat du begian, muturrekoarengatik.

#hemeroteca #saludpublica #violenciamachista | La Ertzaintza libera a una mujer en Villabona y detiene a su presunto captor

Imagen: Noticias de Gipuzkoa / Ayuntamiento de Villabona

La Ertzaintza libera a una mujer en Villabona y detiene a su presunto captor.
El Ayuntamiento condena este presunto caso de violencia machista.
EFE | Noticias de Gipuzkoa, 2020-05-01
https://www.noticiasdegipuzkoa.eus/actualidad/sucesos/2020/05/01/ertzaintza-libera-mujer-villabona-detiene/1027927.html

La Ertzaintza ha liberado a una mujer que era retenida en contra de su voluntad bajo amenazadas de muerte en Villabona y ha detenido a su captor, quien la había contratado inicialmente para cuidar de su hijo, ha informado el Departamento de Seguridad.

La misma fuente ha precisado que el arresto se produjo el pasado lunes en Villabona después de que agentes de la Policía vasca localizaran al presunto captor, un varón de 41 años, junto a su víctima cuando ambos viajaban en un vehículo.

La investigación para liberar a la mujer se inició un día antes, el 26 de abril, cuando la víctima consiguió burlar la vigilancia a la que era sometida y enviar un mensaje de voz a un familiar.

El presunto captor conoció hace un año a la víctima a la que ofreció documentación y un contrato para cuidar de su hijo bajo el argumento de ayudarla económicamente.

La víctima aceptó y a mediados del mes de marzo contactó con el varón, quien la llevó a una vivienda y, tras sustraerle el móvil, la amenazó de muerte si denunciaba o alertaba de su situación.

Sin embargo, la víctima consiguió burlar su vigilancia y mandar un mensaje a través del teléfono móvil de su captor a un familiar, quien alertó a la Policía.

Agentes del Servicio de Investigación Criminal Central de la Ertzaintza consiguieron ubicar a la mujer en algún lugar de Villabona, aunque en un primer momento no fue posible su localización.

Tras diversas gestiones, los agentes encargados del caso consiguieron identificar al sospechoso y, apoyados por recursos de la Ertzain-etxea de Hernani, lograron localizar un caserío abandonado de Villabona donde podría encontrarse la víctima por lo que se estableció un dispositivo de vigilancia del lugar.

Los ertzainas que participaban en el dispositivo detectaron el pasado lunes el vehículo del presunto captor cuando abandonaba la vivienda y lo siguieron hasta el centro de Villabona, donde fue arrestado cuando estacionaba su vehículo, en el que viajaba también la víctima que fue liberada.

El detenido, de 41 años, fue trasladado a dependencias de la Ertzaintza para realizar las correspondientes diligencias antes de ser puesto a disposición judicial.

Protesta a las 20:00 horas
Tras conocerse la noticia, la junta de portavoces del Ayuntamiento se ha reunido y ha hecho pública una declaración de urgencia en la que por unanimidad condenan este presunto caso de violencia machista, muestra su solidaridad hacia la víctima y sus familiares, y renueva "el firme compromiso" de la localidad contra este tipo de agresiones. Por eso mismo, invita a los vecinos y vecinas a dedicar los aplausos de cada tarde a toda mujer que ha sufrido o sufre la violencia machista durante este confinamiento, y a colgar de las ventanas símbolos de protesta. Por último, el Ayuntamiento invita a las víctimas o a los allegados a denunciar cualquier caso de violencia machista en el teléfono 900 840 111.

#hemeroteka #kultura #dokumentazioa | Xenpelar Dokumentazio Zentroan bat-batekotasuna betikotzen dute

Irudia: Naiz / Xenpelar Dokumentazio Zentroaren lankideak

Xenpelar Dokumentazio Zentroan bat-batekotasuna betikotzen dute.
Xenpelar Dokumentazio Zentroaren xedea ikerketa bultzatzea da, bertsolaritzaren ondarea bildu, antolatu eta jendartera zabalduz. Bertsozale Elkarteak sortu zuen 1991n eta urtez urte osatzen doa altxorra bertsozaleei esker. Dokumentalista lantaldeak neke aurpegiarekin baina irribarretsu zabaldu digu atea.
Maider Iantzi Goienetxe | Naiz, 2018-01-20
https://www.naiz.eus/es/hemeroteca/gaur8/editions/gaur8_2018-01-20-06-00/hemeroteca_articles/xenpelar-dokumentazio-zentroan-bat-batekotasuna-betikotzen-dute

Txapelketa Nagusia iragan da, baina bada leku bat kantatutako bertsoak betiko gordeko dituena: Xenpelar Dokumentazio Zentroa (XDZ), Villabonako Subijana etxean. Ostiral batez hartu gaitu dokumentalista boskoteak, txapelketaren liburua inprentara bidali berri. Urtarrilaren bukaeran argitaratuko da.

Ganbarako mahai batean txapelketa nagusi historikoetako liburuak daude jarrita bata bertzearen ondoan. Denetan zaharrena 1935-36koa da. “Bertsolari Gudaketa” deitzen zen orduan. Aitzol Ariztimuño zen epaileetako bat. Azpeitian, Elizondon eta Tolosan jokatu ziren kanporaketak, besteak beste, eta finala, Donostian. Joseba Zubimendik osatu zuen bilduman “Zeruko Argia”-n argitaratutakoa agertzen da, transkripzioak (eskuz idatziak, grabaziorik ez), baita gastuak ere. Txapelketaren bi edizio egin ziren eta Basarri eta Txirrita izan ziren txapeldunak.

Garai hartan langintzak jartzen zizkieten bertsolariei ofizioak beharrean. Nagusia eta morroia ziren, arotza eta aizkolaria, edota ardo saltzailea eta edalea, eta elkarrizketa osatu behar zuten.

Halako perlak daude XDZn, baina, Oihana Aranburu koordinatzaileak adierazi digunez, helburua ez da historian sakontzea, gaurko bertsolaritzaren eta bertsogintzaren mugimendu osoa dokumentatu eta kontsultagarri jartzea baizik. Materiala jaso, antolatu, erabiltzeko prestatu eta zerbitzua ematea. 1985etik honakoa da batez ere beren funtsa (1987an sortu zen Bertsolari Elkartea, eta 1995ean Bertsozale Elkartea izatera pasatu zen).

Ikerlari, kazetari (atzerritarrak ere bai), bertso eskola, hezkuntza arautuko irakasle, bertsozale, herritar… hainbat laguni ematen diote zerbitzua. Oihana Iguaran, adibidez, ikerketa bat egiten ari da txapelketaren baitako bertsogintzaz eta ahalik eta hobekien prestatu diote materiala.

Liburu eta bideoak izozkailuan
Artxibo eremuan barneratzea izozkailu handi batean sartzea bezala da. Botoiei sakatuz apal batzuk ala bertzeak irekitzen dira, akordeoi baten moduan: CD eta audioenak, liburuenak, bideoenak… Urteroko plazaz plazako mugimenduaren dokumentazioa da. Argazkiak paperean, negatiboan edo diapositiban daude.

Belodromoko albumei begira orduak igaro genitzake, irribarre batekin. Poliki-poliki digitalizatzen ari dira. Olatz Amondarain dabil horretan. Geroxeago ezagutuko dugu. Kartelak ere ikusi ditugu. 1961ean Euskaltzaindiak antolatutako saio batena, adibidez. Basarri «munduko txapeldun» gisa aurkezten da bertan. Oholtzan jartzen diren oihalak, esku-programak… dena gordetzen dute.

«Epe luzerako aurrediseinatua dugu espazioa eta badugu lekua. 2008-09tik gaude hemen. Aurretik Donostian egon ginen, Abuztuaren 31 kalean, baina bertan dena egurrezko eraikin zaharrak direnez sute arriskua zegoen. Hasi, berriz, Xenpelar Etxean hasi ginen, Errenterian. Hortik dator izena».

Bertan kontsulta daiteke materiala eta, baimendua bada, kopia eskuratu. Aitzinetik behar dena eskatzea gomendatzen dute, dokumentalistek aztertu eta eskaini ahal izateko. Behin hori eginda, ganbaran ematen dute zerbitzua.

Halere, aipatu dute gutxiengoa dela Subijana etxera etorri eta eurekin patxadaz solasean aritzen dena; gehienek posta elektronikoz eskatzen dute behar dutena eta modu berean erantzuten diete. Jendea bertara gonbidatzeko aprobetxatu dute aukera.

Elkarte batek dokumentazio zentroa izatea apustu handia dela nabarmendu du Aranburuk: «Ez da ohikoa. Zama ekonomiko handia da eta emaitza ez da azaltzen erraza. Inurri lana bistaratzea kosta egiten da. Baina elkarteak garbi ikusi zuen beharra hasieratik». Gaur egun bost langile ari dira, lanaldi desberdinetan. Nere Erkiagarekin batera koordinatzaile dabilen Aranburu 1997ko txapelketan hasi zen lanean.

Partikularrek ekarritakoak Kontserbaziorako tenperatura eta hezetasun egokia dituen artxiboko apal batetik Txirritaren grabazio bat atera du Aranburuk, partikularrek ekartzen dituzten altxorren adibide. «Bertsozale batek ganbaran topatu zuen. 1910-1920 bueltakoa da. Txirritari bere ahotsean egindako grabazioa. Erosketa ahalmen oso txikia dugu eta bertsozaleek borondatez egiten dituzten ekarpenak oso garrantzitsuak dira».

Dioenez, bertso eskola aunitzek bidaltzen dituzte dokumentuak. Kultur elkarteek ere bai. «Berriatukoak Santa Eskeko grabazioak bildu eta VHSn eskaini zituen, adibidez. Guk digitalizatu eta bueltan pasa genion». Euskal Herri mailako ikuspegia dutela azaldu du. «Mixel Lekuonak berak egindako grabazio guztiak jasota ditugu. Nafarroa Behereko, Lapurdiko eta Zuberoako grabazio asko. Eragile eta jende askok parte hartzen du eta helburua guztien esku jartzea eta konpartitzea da. Geroratzeko perspektibarekin, ezagutarazi eta balioa ematea».

Horrekin lotuta, dokumentalistak aipatu du momentuan agian ez garela ohartzen gauzek duten balioaz. Gurasoen grabazioak ekarri dituzte batzuek eta XDZn digitalizatu egin dituzte. «Askotan norberaren grabagailuarekin edo argazki kamerarekin egindako lanak dira. Osotasunean, bilduman, garrantzia hartzen dute».

Grabazioen %15 eta %20 artean
Tokian tokiko eta herrialdeetako eragileen bilketa sustatzen dute. Urtean antolatzen denaren lagintxo bat jasotzen saiatzen dira, grabazioen %15 eta %20 artean gutxi gorabehera. Euskal Herriko plazetan egiten diren bertso saio guztien jarraipena egiten dute, ahalik eta aniztasun handiena islatzen ahaleginduz saio motetan, bertsogintzan, antolatzaile eta bertsolarietan, euren adinean… «Beti goaz dokumentazio irizpideak fintzen, baina sendotasuna eta esperientzia baditugu», baieztatu du koordinatzaileak.

Ohiko jardueraz gain, Txapelketa Nagusia hagitz dokumentatua dagoen eta ikusgarritasun handia duen proiektu bat dela agertu du. Dokumentalistentzat berezia da, eta bolumen aldetik ikaragarria. Goazen langile bakoitzaren lana ezagutzera.

Nere Erkiaga, datu basea Duela hamar urte jada argi zuten Xenpelarrek biltzen zuena Interneten jarri eta erakusteko modua topatu behar zela. Ordura arte zeuden programek zatika erakusteko aukera ematen zuten, baina ez zuten bertsolaritzaren dokumentazio guztia modu logiko eta erraz batean agertzen.

Orduan, proiektu bat hasi zen, ahalegin handi batekin, datu base bat diseinatzeko Interneten. Oraindik ez da bukatu, baina martxan dago Bertsolaritzaren Datu Basea (BDB). Oraindik ez dago dena bertan kontsultagarri, beraz, beti aholkatzen dute dokumentalistei galdetzea.

«Hori da Xenpelar Dokumentazio Zentroaren webgunea, hor dago esan nahi dugunaren oinarria», esplikatu digu Nere Erkiaga BDBren diseinatzaileak. «Agendatik abiatuta etorkizunean egongo diren saioen grabazioak bultzatzen dira. Eta saio historikoen datu baseekin grabazio eta argazki zaharrak, liburuak… katalogatzen dira. Bertsolaritzaren datu base oso bat da. Bertan topa daitezke biografiak eta grabazioen katalogoak. Bertan bilatu eta nahi duzuna eska dezakezu, edo etorri eta kontsultatu. Jende askok galdetzen digu ea ez al dugun Interneten. Baina Interneten ezin da dena ipini. Euskarri ezberdinetan dago eta hain da handia bildutakoa…».

BDB modu bat da Interneten edozeinek edozein momentutan begirada orokor batean Xenpelarren zer topatzen ahal duen ikusteko. Hori grabazioekin, doinuekin (3.100 bat daude) eta bertsoaldiekin egin dezake. Ez daude Xenpelarreko bertso guztiak katalogatuta; urtero egindako grabazioetatik onenak aukeratzen dira, eta, onenetatik proportzioak zainduz (lurraldetasuna, bertsolarien presentzia…), transkribatu egiten dira, audioa erantsi, doinua jarri… «Bat-batekotasunak zaintza bat behar du betikotzeko».

Txapelketa Nagusiko antologiak datu base hau elikatzen du. Epe luzera iraungo duten bertsoak, kalitatezkoak dira antologia. 2017ko txapelketako aukeraketa bat egin eta audioak eta transkripzioak jarri dituzte, ze doinu erabili den ere bai, doinutegiarekin lotura eginez. Erkiagak nabarmendu duenez, interesgarriak dira lotura horiek bertsolaritzaren logika eskaintzeko. Final laurdenak eta finalerdiak dokumentatu dituzte eta finala falta zaie. Txapelketa egin eta pasatzen da… Eta BDB gelditzen da.

Urte gutxitan asko aldatu da teknologia… eta horrek aunitz baldintzatzen du dokumentazioa. «Errazagoa dela esaten da, baina gero eta konplikatuagoa da. Eta garestiagoa», ohartarazi du datu baseak garatzen aritzen den langileak, informatika eta dokumentazioa lotuz. «Dokumentazioa egun informatika da ia, datu trukea nola egin, etorkizun laburrean argazkiak nola erakutsi. Gure argazkien katalogoa programa zahar batean dago. Pentsatu beharko dugu hori nola migratu eta nola diseinatu berriro loturak erraz ikusteko. Lehenik diseinatu egin behar da, gero informatikoki garatu, eta gero dokumentalistak datuak garbitu behar ditu, milaka eta milaka».

Oraindik badute lana. «Polita da. Sarri aparteko monasterio batean gaudela ematen du. BDBri esker gehiago ezagutzen gaitu jendeak».

Itsaso Noya, doinutegia
Bada doinutegi lantalde bat, Felix Irazustabarrena, Martin Aramendi eta Juanito Dorronsorok osatua. Saioan bertan identifikatzen dituzte doinuak. Inportantea da momentuan bertan informazioa jasotzea, lana errazten du. Saioa eta geroko elkarrizketetan ere bertsolariei galdetzen zieten: «Doinu hau berria dela iruditu zaigu, nondik atera duzu?». Azterketa txiki bat egiten dute doinuaren inguruan (jatorria zein den, zein den sortzailea…) eta hortik partitura ateratzen dute.

«Gure lana material hori jaso, datu basean sartu, eta formatu desberdinetan eskaintzea da. Erraza dirudi; katalogatu eta listo!», barre egiten du Itsaso Noya doinutegiko dokumentalistak.

«Gure lana bada bildu eta gordetzea, baina zabaltzea ere bai, momentuan jasotzen duguna berehala erabiltzea eta eskaintzea mugimendua elikatzeko. BDBk elkarteko beste proiektu askorekin lotura dauka, barrutik datu guztiak lotu egiten dira; orduan, doinu bat sortzen den momentutik, txapelketa martxan dagoela ere, bere informazioa badoa lotuta gainontzeko datuekin. Doinuen dokumentu hauek ez genituen momentuan igotzen, lana eskatzen dutelako, baina nahiko azkar egin dugu eta Bertsoa.eus atarian bertsoaldiekin batera doinuen informazioa txertatu dugu. Horrek balio erantsi bat ematen dio. Zabaltzeko aukera ematen du doinua sortzen den momentutik bertatik, informazio erantsi horrekin guztiarekin, formatu desberdinetan».

Esplikatu duenez, doinutegia oso baliagarria da bertsolarien prestakuntzarako, baita transmisiorako eta ezagutza hedatzeko ere. Musika eskoletan erabiltzen da, adibidez.

Irati Zaldua, agenda eta prentsa
Eguneroko prentsaren jarraipena egiten du Irati Zalduak, herri eta eskualdeetako aldizkariena ere bai. «Txapelketaren inguruan ateratzen den edozein argitalpen katalogatzen dut: elkarrizketak, kronikak, iritzi artikuluak… Plazako saioen informazioa ere jasotzen dut agendan emateko».

Prentsan agertzen denak ematen du txapelketak kanpora begira duen dimentsioaren berri. «Nik hori bakarrik ezagutzen dut, justu txapelketarekin hasi nintzelako lanean. Jarraipena izugarria izan dela iruditu zait». Orain agendarekin dago buru belarri, saio pila bat daudelako txapelketa oste honetan. Mahaia egunkari eta aldizkariz betea du. Bolumen handia da eta oraindik ez daki noiz arte egonen den txapelketako prentsa katalogatzen, agendak duelako lehentasuna. «Finalean geldituta nago orain», dio irriz.

Olatz Amondarain, argazkia
Gari Garaialde eta Alberto Elosegi argazkilariak txandaka ibili dira txapelketako saioetako argazkiak egiten eta finalean biak aritu dira. Prentsaurrekoak, aurkezpenak eta parte hartzaile guztien argazki saioak ere egin dituzte (bertsolari, gai-jartzaile, epaile, antolatzaile…). Irudi horiek hurrengo urteetan ere dezente erabiltzen dira, adibidez, bertso saioetako kartelak egiteko eta biografiak eguneratzeko.

Argazkiak katalogatzen dabil Olatz Amondarain. «Txapelketan irudi asko jasotzen dugu. Saio bakoitzean 80-100. Oso jardun estatikoa da bertsogintza eta argazkiak oso antzerakoak dira. Horregatik, argazkilari desberdinekin begirada desberdinak bilatzen ditugu».

Oholtza gainekoa dokumentatzeaz gain, inguruko antolakuntza, petodunak eta lantaldeak argazkietan jasotzen ahalegindu dira. «Polita da gero ikustea ze dimentsio, ze bizitasun daukan, zenbat jendek parte hartzen duen, ze jende motak. Baliagarriak dira gaur egun bertsolaritza zer den eta zer mugitzen duen esplikatzeko ere».

Orain material zaharrekin dabil. «Txapelketako lana ondo eraman dut, baina argazki mota batekin pixka bat nekatuta irudi zaharretara itzuli naiz aldatzeko. Orduan, erdizka daukat oraindik. Uste dut urte erdialdera arte ez dugula bukatuko», aitortu du.

• Helburua ez da historian sakontzea, gaurko bertsolaritzaren eta bertsogintzaren mugimendu osoa dokumentatu eta kontsultagarri jartzea baizik
• Materiala jaso, antolatu, erabiltzeko prestatu eta zerbitzua ematen du Xenpelarrek. 1985etik honakoa da batez ere beren funtsa (1987an sortu zen Bertsolari Elkartea)
• Bertsozale batek ganbaran topatu zuen Txirritaren grabazio bat dute jasoa, 1910-1920 bueltakoa. Bertsozaleek borondatez egiten dituzten ekarpenak oso garrantzitsuak dira
• Mixel Lekuonak berak egindako grabazio guztiak jasota dituzte; Nafarroa Behereko, Lapurdiko eta Zuberoako grabazio asko. Eragile eta jende askok parte hartzen du
• «Gure lana bada bildu eta gordetzea, baina zabaltzea ere bai, momentuan jasotzen duguna berehala erabiltzea eta eskaintzea mugimendua elikatzeko», nabarmendu dute
• Bidali berri dute inprentara azken txapelketaren inguruko liburua eta orain doinuak, prentsa artikuluak, argazkiak eta beste dokumentatzen eta jasotzen ari dira
• 4.000 lagunen gaineko informazio fitxak
• 3.200 doinu fitxa, partiturekin eta bestelako ezaugarriekin
• 38.000 saioren inguruko informazio fitxak, 1958. urtetik gaur egunera arteko bertso saioekin
• 44.100 prentsa artikulu, 1998tik aurrera egunkari, aldizkari, herri aldizkari eta webguneetatik jasotako albisteekin
• 4.500 katalogo fitxa, kartel, pankarta eta eskuorriei buruzko informazioarekin
• 16.700 grabazioren fitxak
• 10.400 bideo grabazio baino gehiago, analogikoan eta digitalean (1981. urtetik aurrerako saioak)
• 26.200 bertsoaldi eta bertso sortaz osatutako katalogoa, XIX. mendetik aurrerakoak
• 10.000 argazki inguru euskarri desberdinetan
• bideo grabazio baino gehiago, analogikoan eta digitalean (1981. urtetik aurrerako saioak)
• 26.200 bertsoaldi eta bertso sortaz osatutako katalogoa, XIX. mendetik aurrerakoak
• 10.000 argazki inguru euskarri desberdinetan